ब्रिक्सच्या मंचावर तीन महासत्तांचा संवाद; मात्र ‘अमेरिकेविरोधी आघाडी’चा निष्कर्ष घाईचा
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १३ सप्टेंबर २०२६ ।। नवी दिल्लीतील ब्रिक्स परिषदेत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन आणि चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग एकाच फ्रेममध्ये दिसताच जागतिक राजकारणाची चर्चा रंगली आहे. तिन्ही नेत्यांचा हसतमुख संवाद आणि जवळीक दाखविणाऱ्या छायाचित्रांनी सोशल मीडियावर मोठी चर्चा निर्माण केली. पण कूटनीतीत फोटो कधी संदेश असतो, तर कधी केवळ क्षण असतो; त्यामुळे एका छायाचित्रावरून नवा जागतिक गट जन्माला आला, असे म्हणणे म्हणजे कॅमेऱ्याला परराष्ट्र मंत्रालय समजण्यासारखे आहे! १८वी ब्रिक्स परिषद ११ ते १३ सप्टेंबरदरम्यान नवी दिल्लीत होत असून, जिनपिंग यांचा भारत दौरा सात वर्षांनंतर होत आहे. मोदी आणि जिनपिंग यांच्यातील भेटीकडे भारत-चीन संबंधांतील सावधपणे सुरू असलेल्या सुधारणा प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहिले जात आहे.
या ‘पावर फ्रेम’चा खरा अर्थ अमेरिकेला थेट धमकी देणे असा नाही, तर जगातील शक्तिसमीकरण बदलत असल्याची जाणीव करून देणे हा आहे. भारत, रशिया आणि चीन हे तीन मोठे देश एकाच मंचावर संवाद साधत आहेत, ही बाब निश्चितच महत्त्वाची आहे. ब्रिक्सचा विस्तारही त्याचे वजन वाढवत आहे. मात्र तिन्ही देशांचे हितसंबंध एकसारखे आहेत, हा समज चुकीचा ठरेल. भारत आणि चीनमध्ये सीमावादाचा प्रश्न अद्याप संपलेला नाही. २०२० मधील गलवान संघर्षानंतर दोन्ही देशांतील विश्वासाला मोठा धक्का बसला होता. व्यापार वाढला असला तरी सीमावाद, सुरक्षा आणि चीनबाबतचा भारतीय सावधपणा कायम आहे. त्यामुळे हातात हात दिसला म्हणून सर्व प्रश्न हातोहात सुटले, असे मानण्याचे कारण नाही.
व्लादिमीर पुतिन यांच्याशी भारताचे संरक्षण, ऊर्जा आणि व्यापारविषयक संबंध जुने आहेत. दुसरीकडे नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भारत अमेरिकेसोबतही महत्त्वाची भागीदारी टिकवून आहे. अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलियासोबतचा क्वाड आणि रशिया-चीनसोबतचा ब्रिक्स व एससीओमधील सहभाग हे भारताच्या बहुपदरी परराष्ट्र धोरणाचे उदाहरण आहे. भारताला कोणत्याही एका गटाचा ‘सैनिक’ व्हायचे नाही; राष्ट्रीय हिताचा हिशेब जिथे जमेल, तिथे संवाद ठेवायचा आहे. म्हणूनच या छायाचित्राकडे भारताच्या स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमीच्या भूमिकेच्या संदर्भात पाहणे अधिक वास्तववादी ठरेल.
अमेरिकेच्या ‘दादागिरीला थेट उत्तर’ अशी मथळी आकर्षक वाटू शकते; पण जागतिक राजकारण एवढे सरळ नाही. ब्रिक्समध्येही मतभेद आहेत आणि चीन व भारत एकाच दिशेने कायम चालतील, याची कोणतीही हमी नाही. तरीही एक गोष्ट स्पष्ट आहे—जग आता केवळ वॉशिंग्टन, लंडन किंवा ब्रुसेल्सच्या नजरेतून चालत नाही. उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था स्वतंत्र आवाज मागत आहेत. मोदी, पुतिन आणि जिनपिंग यांची फ्रेम त्यामुळे एका नव्या आघाडीची घोषणा नसली, तरी बहुध्रुवीय जगाच्या बदलत्या वास्तवाची ठळक आठवण नक्कीच आहे