मार्को रुबिओ यांचे वर्षअखेरीस शिखर परिषदेचे संकेत; डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या भारत दौऱ्याबाबत अद्याप अधिकृत घोषणा नाही
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। आंतरराष्ट्रीय राजकारणात मैत्रीचे हात पुढे केले जातात; पण त्या हातांच्या मागे कोणते हितसंबंध दडले आहेत, याचा हिशेब ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री मार्को रुबिओ यांनी भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया या चार देशांच्या क्वाड शिखर परिषदेबाबत महत्त्वाचे संकेत दिले आहेत. नेटवर्क१८ समूहाचे मुख्य संपादक राहुल जोशी यांना दिलेल्या विशेष मुलाखतीत रुबिओ यांनी ही परिषद २०२६ संपण्यापूर्वी होण्याची आशा व्यक्त केली. फिलिपिन्सची राजधानी मनिला येथे होणाऱ्या आसियान परिषदेदरम्यान क्वाड नेत्यांची बैठक आयोजित करण्याबाबत सहमती झाल्याचेही त्यांनी सांगितले. मात्र, बैठकीची निश्चित तारीख अद्याप ठरलेली नाही. त्यामुळे अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प लवकरच भारताच्या दौऱ्यावर येणार, असा निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल. रुबिओ यांनी ट्रम्प यांच्या भारत दौऱ्याची कोणतीही अधिकृत घोषणा केलेली नाही.
क्वाडची मागील शिखर परिषद २१ सप्टेंबर २०२४ रोजी अमेरिकेतील डेलावेअर राज्यातील विलमिंग्टन येथे झाली होती. त्यावेळी जो बायडेन अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष होते. २०२५ मध्ये भारतात पुढील परिषद होण्याची अपेक्षा होती; मात्र ती पुढे ढकलली गेल्याने चारही देशांच्या नेत्यांची वार्षिक बैठक लांबली. रुबिओ यांनी आपण परराष्ट्रमंत्री झाल्यानंतर पहिलीच बैठक क्वाडच्या परराष्ट्रमंत्र्यांसोबत घेतल्याचे सांगितले. त्यानंतर सात ते आठ बैठका किंवा संवाद झाल्याचाही त्यांनी उल्लेख केला. इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील सुरक्षा, सागरी व्यापारमार्गांचे संरक्षण, तंत्रज्ञान आणि चीनच्या वाढत्या प्रभावाच्या पार्श्वभूमीवर क्वाडचे महत्त्व वाढले आहे. मात्र, परिषदांचे आयोजन आणि प्रत्यक्ष कृती यांत फरक असतो. चार देशांच्या घोषणा प्रत्यक्ष सहकार्यामध्ये किती उतरतात, यावरच या गटाची विश्वासार्हता ठरणार आहे.
भारत आणि अमेरिकेतील संबंधांनाही सध्या कसोटीचा काळ आहे. रशियाकडून भारत करत असलेली तेलखरेदी, अमेरिकी आयात शुल्क आणि व्यापारविषयक मतभेद यांमुळे दोन्ही देशांमध्ये तणाव निर्माण झाला होता. तरीही संरक्षण, ऊर्जा आणि प्रादेशिक सुरक्षेच्या क्षेत्रांत सहकार्य वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. रुबिओ यांनी मनिला येथे होणाऱ्या क्वाड बैठकीत ठोस निर्णय अपेक्षित असल्याचे संकेत दिले आहेत. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प नोव्हेंबरमध्ये फिलिपिन्समध्ये होणाऱ्या आसियान परिषदेला उपस्थित राहण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे; मात्र त्यांच्या भारत दौऱ्याबाबत अधिकृत पुष्टी नाही. त्यामुळे राजनैतिक संकेत आणि प्रत्यक्ष दौऱ्याची घोषणा यांत फरक ओळखणे आवश्यक आहे. क्वाडची बैठक झाली, तर ती भारत-अमेरिका संबंधांना नवी दिशा देऊ शकते; पण भारताच्या हितांचे रक्षण केवळ शिखर बैठकींच्या छायाचित्रांनी नव्हे, तर ठोस निर्णयांनीच होईल.