प्रशांत महासागरात एल निनोची तीव्रता वाढली; २०२७ च्या सुरुवातीपर्यंत अतितीव्र स्थितीचे संकेत, भारतीय मान्सून आणि महाराष्ट्राच्या शेतीवर संभाव्य परिणामांची चिंता.
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। निसर्गाचा लहरीपणा आता जगाच्या चिंतेचा विषय बनला आहे. एकीकडे अवकाळी पाऊस, दुसरीकडे अतिवृष्टी आणि तिसरीकडे दुष्काळ; अशा संकटांच्या कात्रीत सापडलेल्या जगासमोर आता एल निनोचे नवे संकट उभे ठाकले आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्रीय महासागरीय आणि वातावरणीय प्रशासनाने (NOAA) १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार, प्रशांत महासागरातील एल निनो अधिक शक्तिशाली होत असून जानेवारी ते मार्च २०२७ पर्यंत तीव्र ते अतितीव्र स्थिती कायम राहण्याची शक्यता ७९ टक्क्यांपेक्षा अधिक आहे. १९५० पासूनच्या नोंदींमधील पूर्वीचे विक्रम मोडणारी घटना घडण्याची शक्यताही सुमारे ६० टक्के असल्याचे NOAA ने म्हटले आहे. निनो ३.४ क्षेत्रातील समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानाची तफावत २.५ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचली आहे, तर निनो १+२ क्षेत्रात ती ४.४ अंशांवर गेली आहे. मात्र, ७६ वर्षांचा विक्रम निश्चितपणे मोडणार, असा निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल. ही शक्यता आहे, अंतिम घोषणा नाही.
एल निनो म्हणजे विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील समुद्राचे पाणी नेहमीपेक्षा अधिक गरम होण्याची नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया. या तापमानवाढीमुळे वाऱ्यांची दिशा, ढगांची निर्मिती आणि जगभरातील पावसाचे चक्र बदलू शकते. जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) ऑक्टोबरमध्ये दिलेल्या इशाऱ्यानुसार, या घटनेमुळे काही भागांत उष्णतेच्या लाटा, तर काही भागांत दुष्काळ आणि अतिवृष्टीचा धोका वाढू शकतो. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) ऑक्टोबर २०२६ च्या अंदाजातही प्रशांत महासागरात अतितीव्र एल निनोची स्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रासाठी हा इशारा विशेष महत्त्वाचा आहे. कारण राज्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसाच्या भरवशावर उभा आहे. मान्सून कमकुवत राहिल्यास खरीप पेरणी, पिकांची वाढ, धरणांतील पाणीसाठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांना फटका बसू शकतो. मात्र एल निनो म्हणजे हमखास दुष्काळ, असे समीकरण नाही. हिंद महासागरातील द्विध्रुवीय स्थिती (IOD), मान्सूनचे वारे आणि इतर हवामान घटकही पावसावर प्रभाव टाकतात.
मग नागरिकांनी आणि प्रशासनाने काय करावे? पाण्याचा अपव्यय रोखणे, पावसाचे पाणी साठवणे, शेतकऱ्यांनी पीकविमा, हवामानाचा अंदाज आणि कृषी विभागाच्या सल्ल्यानुसार पेरणीचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. उष्णतेच्या काळात दुपारचे श्रम टाळणे, पुरेसे पाणी पिणे, हलके कपडे वापरणे आणि उन्हात बाहेर पडताना टोपी किंवा छत्री वापरणे हिताचे ठरेल. विशेषतः लहान मुले, वृद्ध आणि बाहेर काम करणाऱ्यांनी काळजी घ्यावी. हवामानाचा इशारा मिळाल्यानंतरच उपाययोजना करण्याची सरकारी सवय बदलली पाहिजे. कारण संकट येण्याची वाट पाहणाऱ्या प्रशासनाला निसर्ग कधीच पूर्वसूचना देण्याचे बंधन मानत नाही. एल निनोचा इशारा आजच मिळाला आहे; उद्याच्या पाण्याची आणि अन्नाची चिंता आजपासूनच करावी लागणार आहे.