‘आमच्या घरी या, सावजी खा’; विधानावर माफीची मागणी, नागपूरच्या खाद्यसंस्कृतीचा मुद्दा तापला
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ४ ऑगस्ट २०२६ ।। नागपूरकरांच्या ताटात सावजी म्हणजे फक्त मटणाची वाटी नाही; त्यात चव, परंपरा आणि ओळख मिसळलेली आहे. त्यामुळे अन्न व औषध प्रशासनाचे आयुक्त Tukaram Mundhe यांनी सावजी मटणाबाबत केलेल्या वक्तव्यावरून आता चांगलाच वाद पेटला आहे. सावजीसारखे तेलकट आणि तिखट पदार्थ खाल्ल्याने आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात, अशा आशयाचे मत मुंढे यांनी व्यक्त केले. त्यानंतर सावजी हॉटेल चालकांनी त्यांच्यावर तीव्र नाराजी व्यक्त केली असून, त्यांच्या वक्तव्याचा निषेध केला आहे. ताज्या वृत्तानुसार, काही व्यावसायिकांनी मुंढेंनी माफी मागावी, अन्यथा मानहानीचा दावा करण्याचा इशारा दिला आहे.
सावजी हॉटेल चालकांचा सवाल मात्र साधा आहे—‘सावजी इतकं धोकादायक असेल, तर नागपूरकर वर्षानुवर्षे हे खातायत कसे?’ त्यांच्या मते शहरातील सावजी भोजनालयांमध्ये रोज मोठ्या प्रमाणात ग्राहक येतात. एका चालकाने तर मुंढेंना थेट आव्हान देत, “आमच्या घरी या, सावजी खा किंवा आम्ही तुमच्या घरी येऊन बनवून देतो,” अशी भूमिका मांडली. त्यांच्या मते, एखाद्या पदार्थाच्या काही ठिकाणी होणाऱ्या चुकीच्या किंवा अतिरेकी वापरावर टीका करायची असेल तर ती करा; पण संपूर्ण सावजी खाद्यपरंपरेलाच दोषी ठरवू नका. या वादामुळे आता अन्नसुरक्षा विरुद्ध खाद्यसंस्कृती असा नवा प्रश्न उभा राहिला आहे.
खरे तर सावजी खाद्यसंस्कृतीची खासियतच तिच्या तिखट, मसालेदार चवीत आहे. नागपूरच्या खाद्यपरंपरेत सावजी मटण, चिकन, अंडाकरी यांसह विविध शाकाहारी पदार्थही प्रसिद्ध आहेत. पारंपरिक सावजी मसाल्यात लाल मिरची, धने, काळी मिरी, लवंग, दालचिनी, तमालपत्र, खसखस आणि इतर मसाल्यांचा वापर केला जातो. ही खाद्यपरंपरा हलबा-कोष्टी समाजाशी जोडली गेल्याचे विविध संदर्भ नमूद करतात. त्यामुळे ‘तिखट म्हणजे विष’ आणि ‘सावजी म्हणजे आरोग्यदायी’ या दोन्ही टोकाच्या भूमिका तितक्याच सोप्या आहेत. प्रत्यक्ष प्रश्न आहे तो किती तेल, किती मीठ, किती प्रमाण आणि कोणत्या पद्धतीने पदार्थ तयार केला जातो, हा.
या वादात एक मुद्दा मात्र दोन्ही बाजूंनी मान्य करावा लागेल—चवेसाठी आरोग्याशी तडजोड नको. सावजीच्या नावाखाली अतिरिक्त तेल, कृत्रिम घटक किंवा चुकीच्या पद्धतीने तयार केलेला पदार्थ विकला जात असेल तर त्यावर कारवाई झालीच पाहिजे; पण पारंपरिक खाद्यपदार्थाच्या नावावर सरसकट शिक्का मारणेही योग्य ठरणार नाही. अन्नसुरक्षेची जबाबदारी प्रशासनाची आहे आणि आपल्या खाद्यपरंपरेचा सन्मान करण्याची जबाबदारी समाजाची. त्यामुळे या वादाचा शेवट आरडाओरडीत नव्हे, तर सावजीची अस्सल चव, स्वच्छता आणि आरोग्य—या तिन्हींचा मेळ कसा साधायचा, यावर झाला तरच नागपूरच्या ताटाला न्याय मिळेल.