पाच किलोमीटरपर्यंत भाविकांच्या हालचालींवर लक्ष; गर्दी, आपत्ती आणि बचावासाठी AI ड्रोनची मदत
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १० ऑगस्ट २०२६ ।। चारधाम यात्रा म्हटली की श्रद्धेचा महासागर आणि त्यासोबत गर्दीचे प्रचंड आव्हान! हजारो-लाखो भाविक एकाच वेळी डोंगराळ मार्गांवर दाखल झाले की प्रशासनाची खरी परीक्षा सुरू होते. कुठे गर्दी वाढते, कुठे वाहतूक अडकते आणि कुठे अचानक आपत्ती ओढवते, हे जमिनीवरून पाहताना यंत्रणांची दमछाक होते. याच पार्श्वभूमीवर आता सुरक्षाव्यवस्थेला आकाशातून डोळे मिळणार आहेत. चारधाम यात्रेच्या सुरक्षेसाठी प्रथमच अत्याधुनिक ‘नभ नेत्र’ ड्रोन तैनात करण्यात येणार आहे. सुमारे दीड कोटी रुपये किमतीचा हा ड्रोन पाच किलोमीटरच्या परिसरात उड्डाण करून उच्च क्षमतेच्या कॅमेऱ्यांच्या मदतीने भाविकांच्या हालचालींवर नजर ठेवणार आहे. आगामी कावड मेळ्यापासून त्याचा वापर सुरू करण्याची तयारी आहे.
या ड्रोनचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे गर्दी दिसण्याआधी तिची धोकादायक वाढ ओळखणे. प्रमुख गर्दीच्या वेळेत ड्रोनमधून थेट छायाचित्रे आणि चित्रफिती एसडीआरएफ मुख्यालय तसेच चारधाम यात्रा नियंत्रण कक्षाला पाठवण्यात येणार आहेत. त्यामुळे नियंत्रण कक्षातील अधिकारी एखाद्या ठिकाणी भाविकांची संख्या अचानक वाढत आहे का, मार्गावर अडथळा निर्माण झाला आहे का किंवा एखादा परिसर धोकादायक पद्धतीने गच्च भरत आहे का, याचा तातडीने अंदाज घेऊ शकतील. गरज भासल्यास गर्दीचा प्रवाह वळवणे, वाहतूक नियंत्रित करणे किंवा संबंधित पथकांना घटनास्थळी पाठवणे अधिक सोपे होणार आहे. म्हणजेच यंत्रणा दुर्घटना घडल्यानंतर धावण्याऐवजी धोका निर्माण होत असतानाच हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न करणार आहे.
डोंगराळ यात्रामार्गांवर मात्र गर्दीपेक्षा मोठा धोका असतो तो अचानक निर्माण होणाऱ्या आपत्तीचा. मुसळधार पाऊस, दरड कोसळणे, अचानक पूर किंवा एखादी दुर्घटना घडल्यास जमिनीवरील पथकांना घटनास्थळापर्यंत पोहोचण्यासाठी वेळ लागू शकतो. अशा वेळी ‘नभ नेत्र’ घटनास्थळाचे थेट दृश्य नियंत्रण कक्षापर्यंत पोहोचवणार आहे. त्यामुळे बचाव पथकांना नेमकी परिस्थिती समजून घेऊन मदतीची दिशा ठरवता येईल. या प्रणालीला कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी जोडण्यात आल्याने तातडीचे इशारे मिळण्याची शक्यताही व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र तंत्रज्ञान कितीही अत्याधुनिक असले तरी त्याचा खरा कस प्रत्यक्ष आपत्तीच्या वेळीच लागणार आहे.
श्रद्धेच्या नावाखाली दरवर्षी प्रचंड गर्दी चारधामकडे धावते आणि त्यामुळे प्रशासनावर सुरक्षा, वाहतूक, आरोग्य व आपत्ती व्यवस्थापनाची जबाबदारी वाढते. अशा परिस्थितीत आकाशातून सतत निरीक्षण करणारे ड्रोन निश्चितच उपयोगी ठरू शकते. पण ड्रोन हा प्रशासनाचा पर्याय नाही; तो प्रशासनाच्या डोळ्यांची ताकद वाढवणारे साधन आहे. प्रत्यक्ष नियंत्रण, प्रशिक्षित मनुष्यबळ, वेळेवर निर्णय आणि बचाव पथकांची तत्परता यांची सांगड घातली तरच या ‘नभ नेत्रा’चा खरा उपयोग होईल. भाविकांच्या सुरक्षेची जबाबदारी केवळ कॅमेऱ्यावर सोपवून चालणार नाही; कॅमेऱ्याने दिलेल्या इशाऱ्यावर प्रशासन किती वेगाने कृती करते, यावरच या नव्या सुरक्षाव्यवस्थेचे यश ठरणार आहे.