गणेशोत्सवात आवाजाची नव्हे, शिस्त आणि संस्कृतीची स्पर्धा व्हावी; पुण्यात मंडळे आणि साउंड व्यावसायिकांचा एकमुखी सूर
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २५ ऑगस्ट २०२६ ।। पुण्याच्या गणेशोत्सवात दरवर्षी एक प्रश्न बाप्पाच्या आगमनापूर्वीच कानात घुसतो—डीजे हवा की नको? यंदा मात्र गणेश मंडळे आणि साउंड व्यावसायिकांनी त्यावर काहीसा शहाणपणाचा सूर लावला आहे. डीजेला सरसकट विरोध नाही; पण कानाच्या पडद्याची परीक्षा घेणाऱ्या कर्णकर्कश आवाजाला मात्र लगाम हवा, अशी स्पष्ट भूमिका समोर आली आहे. विशेषतः ‘प्रेशर मिड’ आणि ‘प्लाझ्मा’सारख्या प्रचंड तीव्र आवाज निर्माण करणाऱ्या उपकरणांवर नियंत्रणाची मागणी जोर धरत आहे. पुणे पोलिसांनीही अलीकडे विविध डीजे सिस्टिमची प्रत्यक्ष डेसिबल चाचणी करून कोणती उपकरणे ध्वनिप्रदूषण वाढवतात, याचा अभ्यास सुरू केला आहे.
गणेशोत्सव म्हणजे श्रद्धा, संस्कृती, देखावे, ढोल-ताशे आणि सामूहिक आनंद; पण काही वर्षांत या उत्सवात ‘माझा स्पीकर तुझ्यापेक्षा मोठा’ अशी विचित्र प्रतिष्ठेची शर्यत सुरू झाली. आवाज इतका वाढला की आरतीपेक्षा स्पीकरचा बॉक्सच जास्त भाव खाऊ लागला! त्याचा त्रास मात्र ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, रुग्ण आणि मिरवणूक मार्गावरील रहिवाशांना सहन करावा लागतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या निरीक्षणानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात अनेक ठिकाणी आवाज सरकारी मर्यादेपेक्षा अधिक जातो; काही मिरवणुकांमध्ये तो ९० ते १०० डेसिबलपर्यंत पोहोचल्याची नोंद आहे. निवासी भागासाठी दिवसाची मर्यादा ५५ डेसिबल असताना हा फरक किती भयावह आहे, हे वेगळे सांगण्याची गरज नाही.
म्हणूनच उपाय सरसकट बंदीचा नसून नियमांच्या काटेकोर अंमलबजावणीचा आहे. साउंड व्यवसायावर हजारो कुटुंबांचा उदरनिर्वाह अवलंबून असताना, एखाद्या नियमभंग करणाऱ्यामुळे संपूर्ण व्यवसायाला गुन्हेगाराच्या पिंजऱ्यात उभे करणे न्याय्य ठरणार नाही. परवानगी, वेळेची मर्यादा, डेसिबल पातळी, स्पीकरची संख्या व रचना आणि प्रतिबंधित उपकरणांची स्पष्ट यादी प्रशासनाने उत्सवापूर्वीच जाहीर करावी. कायद्यानुसार सार्वजनिक ठिकाणी ध्वनीपातळी परिसराच्या मानकापेक्षा १० डेसिबलपेक्षा जास्त किंवा ७५ डेसिबलपेक्षा जास्त—जे कमी असेल ते—होऊ नये, अशी तरतूद आहे. नियम मोडणाऱ्यावर कारवाई व्हावी; पण नियम पाळणाऱ्याला त्रास देणे हा उपाय नव्हे.
खरी गोष्ट एवढीच की गणपती बाप्पाला डेसिबलची स्पर्धा नको; भक्तीचा नाद हवा. मंडळाची प्रतिष्ठा स्पीकरच्या उंचीने नव्हे, तर सामाजिक कामाच्या उंचीने ठरली पाहिजे. पुण्याची गणेशोत्सव परंपरा ही कर्णकर्कशपणासाठी नव्हे, तर संस्कृतीसाठी ओळखली जाते. तरुणांचा उत्साहही हवा आणि नागरिकांची शांतताही हवी—या दोघांमध्ये समतोल साधणे शक्य आहे. ढोल-ताशे, पारंपरिक वाद्ये आणि शिस्तबद्ध मिरवणुकीला प्रोत्साहन देतानाच आधुनिक ध्वनिव्यवस्थेलाही नियमांच्या चौकटीत जागा देता येईल. आवाज कमी झाला म्हणून उत्साह कमी होत नाही; उलट कान वाचले, तर बाप्पाच्या जयघोषात खऱ्या अर्थाने सगळ्यांचा आवाज सामील होईल!