फक्त १३ टक्के शाळांत प्रगत AI एकत्रीकरण; तंत्रज्ञानासोबत नियम, प्रशिक्षण आणि मानवी विवेकाचीही गरज
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २७ ऑगस्ट २०२६ ।। एकेकाळी वर्गात शिक्षक, फळा, खडू आणि विद्यार्थ्यांची वही एवढीच शिक्षणाची दुनिया होती. आता त्या फळ्यावर डिजिटल स्क्रीन आली, स्क्रीनवर इंटरनेट आले आणि आता थेट ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ वर्गात हजेरी लावून बसली आहे! पण भारतातील शिक्षणव्यवस्था AIच्या या नव्या विद्यार्थ्याला खरंच सांभाळायला तयार आहे का? QS I-GAUGEच्या २०२६ च्या अहवालानुसार, देशातील केवळ १३ टक्के शाळांनी AIचे प्रगत आणि प्रणालीव्यापी एकत्रीकरण साध्य केले आहे. म्हणजे गाडी सुटली आहे खरी; पण बहुतेक शाळा अजून स्टेशनवर तिकीट तपासत आहेत!
सर्वेक्षणातून मात्र बदलाची तयारी स्पष्ट दिसते. २१ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील शाळांमधील शिक्षकांनी AIला भविष्यातील शिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग मानले आहे. ८८ टक्के शिक्षकांच्या मते संस्थांचे नेतृत्व AIला महत्त्व देत आहे, तर ८६ टक्के शिक्षकांनी संरचित प्रशिक्षणासाठी तयारी दर्शवली आहे. मात्र, ‘AI वापरा’ एवढे सांगून भागणार नाही. ९१ टक्के शिक्षकांना विद्यार्थ्यांनी शैक्षणिक कामात AIचा किती आणि कसा वापर करावा, यासाठी स्पष्ट नियम हवेत, असे मत नोंदवले आहे. कारण उत्तर शोधण्यासाठी AI वापरणे वेगळे आणि विचार करणेच AIकडे सोपवणे वेगळे!
पालकांची चिंता आणखी वास्तववादी आहे. डेटा प्रायव्हसी आणि बौद्धिक अवलंबित्वाबाबत प्रत्येकी ७७ टक्के, तर वाढत्या स्क्रीन टाइमबाबत ७६ टक्के पालकांनी चिंता व्यक्त केली आहे. उच्च शिक्षणातही AIकडून प्रशासकीय काम अधिक वेगवान होईल आणि शिक्षणाची गुणवत्ता सुधारेल, अशी अपेक्षा आहे. पण विद्यार्थ्यांच्या स्वतंत्र विचारशक्तीवर त्याचा परिणाम होऊ नये, ही भीतीही मोठी आहे. सरकारच्या NEP 2020 च्या दिशादर्शक भूमिकेत AIसारख्या आधुनिक विषयांचा समावेश आणि शिक्षकांना आवश्यक क्षमता देण्यावर भर देण्यात आला आहे.
म्हणून खरी लढाई AI विरुद्ध शिक्षक अशी नाही; ती AIसोबत माणसाचा विवेक टिकवण्याची आहे. मशीन सेकंदात हजार उत्तरे देईल, पण कोणता प्रश्न विचारायचा हे शिकवण्याचे काम अजूनही शिक्षणाचेच आहे. भारताने आता फक्त ‘AI वापरणारे विद्यार्थी’ नव्हे, तर AIची माहिती तपासणारे, चुकीचे उत्तर ओळखणारे आणि स्वतःच्या बुद्धीने निर्णय घेणारे नागरिक घडवले पाहिजेत. तंत्रज्ञानाला वर्गात जागा द्या; पण शिक्षकाची जागा मशीनला देण्याचा उताविळपणा नको—कारण AI हुशार असू शकते, पण विवेक शिकवण्यासाठी अजूनही माणूसच हवा!