रेल्वेचा स्वच्छतेवर कडक फटका; दंड न भरल्यास थेट न्यायालयाची पायरी
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३१ ऑगस्ट २०२६ ।। रेल्वे स्टेशन म्हणजे काही कुणाच्या घरामागचं मोकळं मैदान नव्हे, हे आता खिशाला चटका बसल्यावर तरी काही प्रवाशांच्या लक्षात येईल! स्टेशन किंवा रेल्वे परिसरात कचरा फेकणे, थुंकणे आणि अस्वच्छता करणाऱ्यांविरोधात भारतीय रेल्वेने नियम अधिक कडक केले आहेत. यापूर्वी जास्तीत जास्त ५०० रुपये असलेला दंड आता थेट १ हजार रुपये करण्यात आला आहे. रेल्वे मंत्रालयाच्या नव्या Indian Railways (Penalties for activities affecting cleanliness at railway premises) Amendment Rules, 2026 या नियमांना २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी राजपत्रात प्रसिद्धीनंतर अंमल मिळाला आहे.
दररोज लाखो प्रवासी रेल्वे स्थानकांचा वापर करतात. पण काही जणांचा सार्वजनिक स्वच्छतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन असा असतो की, हातातील कागद खाली पडला की तो जणू पृथ्वीच्या मालकीचा झाला! हीच मानसिकता बदलण्यासाठी रेल्वेने दंडाची रक्कम वाढवली आहे. कचरापेटीऐवजी इतरत्र कचरा टाकणे, थुंकणे, उघड्यावर लघुशंका किंवा शौच करणे, रेल्वे परिसरात स्वयंपाक करणे, अंघोळ करणे किंवा कपडे धुणे अशा प्रकारांवर कारवाई होऊ शकते. प्राणी किंवा पक्ष्यांना अन्न देणे, वाहने धुणे, अनधिकृतपणे सामान ठेवणे आणि परवानगीशिवाय पोस्टर लावणे अथवा रेल्वे मालमत्तेचे विद्रूपीकरण करणे यांचाही नियमांमध्ये समावेश आहे.
मात्र खरी गंमत—किंवा गंभीर बाब—दंडाच्या पुढच्या टप्प्यात आहे. संबंधित व्यक्तीने १ हजार रुपयांचा दंड भरण्यास नकार दिल्यास, तिला सक्षम न्यायालयासमोर हजर केले जाऊ शकते. त्यानंतर न्यायालयाला परिस्थितीनुसार २ हजार रुपयांपर्यंत दंड ठोठावण्याचा अधिकार आहे. म्हणजे पानाची पिचकारी मारताना ‘काय होणार?’ असा विचार करणाऱ्यांनी आता दोनदा नव्हे तर दहा वेळा विचार करणेच परवडणारे ठरणार आहे! रेल्वेच्या नव्या नियमांचा उद्देश केवळ दंड वसूल करणे नसून, प्रवासी आणि रेल्वे परिसरातील स्वच्छतेबाबत शिस्त निर्माण करणे हा आहे.
खरे तर नियम पूर्वीही होते; बदलला आहे तो दंडाचा आकडा आणि आता त्यामागची कठोरता. स्वच्छ भारताची घोषणा रेल्वेच्या भिंतीवर वाचून बाहेर पडताना ती घोषणा कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात टाकण्याची सवय थांबली तरच या निर्णयाचा अर्थ आहे. रेल्वेने स्टेशन मास्टर, स्टेशन मॅनेजर, व्यावसायिक विभागातील अधिकृत अधिकारी आणि रेल्वे प्रशासनाने नियुक्त केलेल्या कर्मचाऱ्यांना अशा नियमांच्या अंमलबजावणीची जबाबदारी दिली आहे. म्हणून पुढच्या वेळी स्टेशनवर कचरा फेकण्यापूर्वी एवढे लक्षात ठेवा—एक छोटी निष्काळजी सवय आता हजार रुपयांचा मोठा धडा शिकवू शकते!