३०० मीटर खोल समुद्रात मोहिमा; पाणबुडी बचावापासून आपत्ती मदतीपर्यंत नवे सामर्थ्य
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १ सप्टेंबर २०२६ ।। INS Nipun Indian Navy: समुद्रावर युद्धनौका दिसतात, तेव्हा ताकद दिसते; पण समुद्राच्या पोटात संकट आले, तेव्हा खरी परीक्षा सुरू होते. याच परीक्षेसाठी भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात आता INS निपुण दाखल झाले आहे. मुंबईतील नेव्हल डॉकयार्ड येथे ३१ ऑगस्टला निस्तार श्रेणीतील दुसरे स्वदेशी Diving Support Vessel कमिशन करण्यात आले. नौदलप्रमुख अॅडमिरल कृष्ण स्वामीनाथन यांच्या उपस्थितीत झालेल्या या सोहळ्याने भारताच्या खोल समुद्रातील डायव्हिंग, पाण्याखालील हस्तक्षेप आणि पाणबुडी बचाव क्षमतेत मोठी भर पडली आहे. हे जहाज हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेडने स्वदेशी पद्धतीने तयार केले असून ३० जुलैला नौदलाकडे सुपूर्द करण्यात आले होते.
निपुणची खरी ताकद त्याच्या आकारापेक्षा समुद्राच्या खोलीत काम करण्याच्या क्षमतेत आहे. सुमारे ११९.४ मीटर लांबी आणि १०,५०० टन क्षमतेचे हे जहाज ३०० मीटरपर्यंत डायव्हिंग मोहिमांना सहाय्य करू शकते. Saturation, air आणि heliox diving साठी त्यात विशेष व्यवस्था आहे. पाण्याखाली तपासणी आणि हस्तक्षेपासाठी Remotely Operated Vehicles, तर जहाजाला प्रतिकूल समुद्री परिस्थितीत स्थिर ठेवण्यासाठी Dynamic Positioning प्रणाली देण्यात आली आहे. म्हणजे समुद्रात जहाज बिघडले, पाण्याखालील संरचनेची दुरुस्ती करायची झाली किंवा खोल पाण्यात बचावमोहीम राबवायची झाली, तर निपुण केवळ पाहुणा राहणार नाही; तो प्रत्यक्ष कामाला उतरणार आहे.
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे निपुण पाणबुडी बचावासाठी DSRV म्हणजे Deep Submergence Rescue Vehicle चे मदरशिप म्हणून काम करू शकते. पाणबुडी समुद्राच्या तळाशी अडकल्यास वेळ म्हणजे जीव. अशा वेळी बचाव वाहन घटनास्थळी नेऊन संकटात सापडलेल्या नौसैनिकांना बाहेर काढण्याची क्षमता नौदलासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. याशिवाय १५ टन क्षमतेची सब-सी क्रेन, पाण्याखालील उपकरणे आणि वैद्यकीय सुविधा यामुळे जहाजाची भूमिका अधिक व्यापक होते. नौदलाच्या माहितीनुसार, निपुणचा वापर मानवतावादी मदत आणि आपत्ती निवारणासाठीही करता येणार आहे.
या जहाजाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे आत्मनिर्भर भारताच्या दिशेने झालेली प्रत्यक्ष प्रगती. निपुणमध्ये जवळपास ७५ टक्के स्वदेशी सामग्री असल्याचे संरक्षण मंत्रालयाने नमूद केले आहे. त्याची बहीण INS निस्तार जुलै २०२५ मध्ये नौदलात दाखल झाली होती. आता पश्चिम किनाऱ्यावर निपुण आणि पूर्व किनाऱ्यावर निस्तार उपलब्ध झाल्याने भारताची खोल समुद्रातील डायव्हिंग, साल्व्हेज आणि पाणबुडी बचाव व्यवस्था दोन्ही किनाऱ्यांवर मजबूत झाली आहे. काही मोजक्या नौदलांकडे असलेली ही विशेष क्षमता भारताला समुद्राखालील संकटांमध्ये अधिक वेगाने प्रतिसाद देण्याची ताकद देणार आहे.