EOS-05 यशस्वी कक्षेत; ३६ हजार किमीवरून देशावर सतत नजर ठेवण्याची क्षमता
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ४ सप्टेंबर २०२६ ।। भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने पुन्हा एकदा जगाला भारताची तांत्रिक ताकद दाखवून दिली आहे. श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून शुक्रवारी पहाटे २.५५ वाजता GSLV-F17 रॉकेटने EOS-05 या अत्याधुनिक पृथ्वी निरीक्षण उपग्रहाला यशस्वीपणे अवकाशात नेले. सुमारे २,३६७ किलो वजनाचा हा उपग्रह भारताचा जिओसिंक्रोनस कक्षेसाठी तयार करण्यात आलेला पहिला समर्पित इमेजिंग उपग्रह आहे. उड्डाणानंतर अवघ्या १८ मिनिटांत EOS-05 ला निर्धारित सब-जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये अचूकपणे स्थापित करण्यात आले. ISRO ने ही मोहीम यशस्वी झाल्याचे अधिकृतपणे जाहीर केले आहे.
या मोहिमेचे खरे महत्त्व केवळ ‘रॉकेट आकाशात गेले’ एवढेच नाही. EOS-05 पृथ्वीपासून सुमारे ३६ हजार किलोमीटर उंचीवर जिओसिंक्रोनस कक्षेत कार्य करणार आहे. त्यामुळे पृथ्वीच्या एका मोठ्या भागाचे दीर्घकाळ आणि सातत्याने निरीक्षण करण्याची क्षमता त्याला मिळणार आहे. कमी उंचीवरील पारंपरिक अर्थ-ऑब्झर्वेशन उपग्रह एखाद्या प्रदेशावरून ठराविक वेळाने जातात; मात्र या उपग्रहाची कक्षा अधिक सातत्यपूर्ण निरीक्षणासाठी उपयुक्त ठरणार आहे. शेती, हवामान, पूर, चक्रीवादळ, जंगलातील आगी आणि आपत्ती व्यवस्थापनाबरोबरच राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी आवश्यक भौगोलिक माहिती मिळविण्यात त्याची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते. म्हणजे आता आकाशात भारताची नजर फक्त पाहणार नाही, तर बराच वेळ पाहत राहणार आहे.
या यशामागे GSLV-F17 ची कामगिरीही तितकीच महत्त्वाची आहे. ५१.७ मीटर उंच आणि तीन टप्प्यांच्या या रॉकेटमध्ये स्वदेशी क्रायोजेनिक अपर स्टेजचा वापर करण्यात आला. ही GSLVची १९वी मोहीम ठरली. विशेष म्हणजे २०२१ मध्ये GSLV-F10/EOS-03 मोहिमेला क्रायोजेनिक अपर स्टेजमधील तांत्रिक बिघाडामुळे अपयश आले होते. त्यानंतरच्या तांत्रिक सुधारणा, तपासण्या आणि तयारीची खरी परीक्षा या मोहिमेत झाली. यावेळी रॉकेटने ठरलेल्या वेळेत उड्डाण केले आणि उपग्रहाला अपेक्षित कक्षेत पोहोचवले. त्यामुळे ही केवळ आणखी एक यशस्वी मोहीम नसून मागील धक्क्यानंतर मिळालेला महत्त्वाचा तांत्रिक आत्मविश्वास आहे.
EOS-05 च्या यशामुळे भारताच्या पृथ्वी निरीक्षण आणि रणनीतिक क्षमतेला नवा आयाम मिळणार आहे. मात्र ‘उपग्रह गेला म्हणजे शत्रूची प्रत्येक हालचाल दिसणार’ असा अतिरंजित दावा करण्यापेक्षा त्याची खरी ताकद समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. हा उपग्रह सातत्यपूर्ण निरीक्षणासाठी उपयुक्त ठरेल आणि त्यातून मिळणारा डेटा राष्ट्रीय सुरक्षा, शेती व आपत्ती व्यवस्थापनासारख्या क्षेत्रांत उपयोगी पडू शकतो. पावसाच्या सरी, वादळाची चाहूल आणि सीमाभागातील हालचालींपासून जमिनीवरील बदलांपर्यंत अनेक गोष्टींचे निरीक्षण अधिक सक्षम होऊ शकते. अवकाशात भारताची उपस्थिती आता केवळ झेंडा रोवण्यापुरती राहिलेली नाही; माहिती, निरीक्षण आणि निर्णयक्षमता हीच पुढची खरी ताकद आहे.