आयसीटीच्या संशोधकांचा महत्त्वपूर्ण प्रयोग; प्रदूषण कमी करण्याची आणि टाकाऊ तेलाचे ऊर्जेत रूपांतर करण्याची संधी, मात्र व्यावसायिक वापरासाठी सुरक्षिततेच्या चाचण्या निर्णायक
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। यंत्रांचे आयुष्य वाढवण्यासाठी वापरले जाणारे इंजिन ऑइल कालांतराने खराब होते; पण त्यानंतर त्याचे काय होते, हा प्रश्न वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित राहिला. अनेक ठिकाणी हे तेल चुकीच्या पद्धतीने जाळले जाते किंवा जमिनीवर टाकले जाते. परिणामी हवा आणि माती प्रदूषित होण्याचा धोका वाढतो. या समस्येवर उपाय शोधताना मुंबईतील इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नॉलॉजी (आयसीटी) येथील संशोधकांनी खराब इंजिन ऑइलपासून इंधन तयार करण्याची पद्धत विकसित केली आहे. हा प्रयोग यशस्वीरीत्या पुढे गेला, तर कचऱ्याचे ओझे कमी करण्याबरोबरच ऊर्जा मिळवण्याचा पर्यायी मार्ग खुला होऊ शकतो. मात्र, प्रयोगशाळेतील यश म्हणजे लगेच बाजारात वापरता येणारे इंधन नव्हे; त्यासाठी सुरक्षितता, उत्सर्जन आणि आर्थिक व्यवहार्यतेच्या कसोट्या पार कराव्या लागतील.
या संशोधनात बायोटेक्नॉलॉजी विभागातील प्राध्यापक डॉ. हितेश पवार यांच्यासह योगेश बडगुजर, नंदिनी आजगावकर, स्वप्नील निकम, डॉ. अमोल वाघमोडे आणि शेहबाज अन्सारी सहभागी झाले. डॉ. पवार यांनी यापूर्वी प्लास्टिकच्या कचऱ्यापासून इंधननिर्मितीवरही काम केले आहे. नव्या पद्धतीला ‘टीसी-स्क्वेअर’ अर्थात थर्मो-कॅटलिस्ट क्रॅकिंग ऑफ वेस्ट इंजिन ऑइल असे नाव देण्यात आले आहे. खराब तेलात विशिष्ट उत्प्रेरक मिसळून ते सुमारे ३५० अंश सेल्सिअस तापमानापर्यंत गरम केले जाते. या प्रक्रियेतून हायड्रोकार्बनयुक्त इंधन मिळते. संशोधनाच्या प्रकाशनातील माहितीनुसार, या पद्धतीत तेलाचे इंधनात रूपांतर करण्याचे प्रमाण ९५ टक्क्यांपेक्षा अधिक असल्याचे नमूद आहे. मात्र, हा निष्कर्ष विशिष्ट प्रयोगशाळीय परिस्थितीशी संबंधित असून प्रत्येक प्रकारच्या वापरलेल्या तेलासाठी तसाच परिणाम मिळेल, असे गृहीत धरता येत नाही.
या इंधनाचे उष्मांक मूल्य सुमारे ११,५०० किलो कॅलरी प्रतिकिलो असल्याचा दावा डॉ. पवार यांनी दिलेल्या माहितीत आहे; त्यामुळे जनरेटर किंवा लहान यंत्रांसाठी त्याचा उपयोग होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. पुढील प्रक्रियेद्वारे पेट्रोल-डिझेलला पर्याय ठरू शकेल, असे इंधन विकसित केल्याचेही संशोधकांनी म्हटले आहे. या संशोधनाचा उल्लेख Fuel या विज्ञानविषयक नियतकालिकात झाला आहे.
मात्र, वापरलेल्या तेलाचे संकलन, त्यातील विषारी घटकांचे नियंत्रण, इंधन जाळल्यानंतर होणारे उत्सर्जन आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाचा खर्च यांची कसून तपासणी आवश्यक आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार वापरलेल्या तेलाचे संकलन आणि पर्यावरणपूरक पुनर्प्रक्रिया नियमानुसार करणे महत्त्वाचे आहे.
संशोधनाला प्रत्यक्ष उपयोगाची जोड मिळाली, तर गॅरेजमधील टाकाऊ तेल हा प्रदूषणाचा स्रोत न राहता ऊर्जेचा उपयोगी कच्चा माल ठरू शकतो.