NavIC स्वदेशी दिशादर्शन प्रणालीला बळ देणारा उपग्रह चर्चेत; मात्र प्रक्षेपणाच्या वृत्ताची अधिकृत पुष्टी आवश्यक.
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। अंतराळात झेप घेणे ही केवळ वैज्ञानिक कामगिरी नसते; ती देशाच्या तांत्रिक स्वावलंबनाचीही कसोटी असते. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात इस्रो हिच्या नावाने भारताचा पुढील पिढीतील NVS-03 नेव्हिगेशन उपग्रह यशस्वीरीत्या प्रक्षेपित झाल्याचे वृत्त प्रसारित झाले आहे. मात्र, ३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी उपलब्ध अधिकृत माहितीच्या आधारे या विशिष्ट प्रक्षेपणाची स्वतंत्र पुष्टी स्पष्ट होत नसल्याने त्याला निर्विवाद यश म्हणून प्रसिद्ध करणे योग्य ठरणार नाही. भारताची NavIC (Navigation with Indian Constellation) ही स्वदेशी उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली मात्र वास्तविक असून, परदेशी प्रणालींवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दृष्टीने तिचे महत्त्व मोठे आहे. अमेरिकेची GPS प्रणाली जगभर वापरली जाते; परंतु भारतालाही स्वतःची उपग्रहाधारित दिशादर्शन व्यवस्था सक्षम ठेवणे सामरिक आणि आर्थिकदृष्ट्या आवश्यक आहे. त्यामुळे NVS-03 संदर्भातील बातमी प्रसिद्ध करताना इस्रोची अधिकृत घोषणा आणि प्रक्षेपणाची तारीख पडताळणे ही पहिली जबाबदारी ठरते.
इस उपग्रहाचे प्रक्षेपण GSLV-F18 या भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यानाद्वारे श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी करण्यात आले. इस्रोच्या अधिकृत संकेतस्थळानुसार, NVS-03 निर्धारित कक्षेत यशस्वीरीत्या पोहोचला आहे. उपग्रहाचे वजन सुमारे २,२५० किलो असून, तो भारताच्या NavIC प्रणालीतील पुढील पिढीचा तिसरा उपग्रह आहे. त्यामध्ये स्वदेशी रुबिडियम अणुघड्याळासह इतर अणुघड्याळे बसवण्यात आली आहेत. नेव्हिगेशनसाठी अचूक वेळ अत्यंत महत्त्वाची असते; त्यामुळे या तंत्रज्ञानामुळे दिशादर्शन सेवांची विश्वासार्हता वाढवण्यास मदत होऊ शकते.
या उपग्रहाचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे L1, L5 आणि S बँडमधून सिग्नल प्रसारित करण्याची क्षमता. L1 सिग्नलमुळे आधुनिक स्मार्टफोन आणि इतर ग्राहक उपकरणांमध्ये NavIC वापरणे अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे. भारताच्या भूभागासह देशाच्या सीमांपलीकडील सुमारे १,५०० किलोमीटर क्षेत्राला ही प्रणाली सेवा देण्यासाठी विकसित करण्यात आली आहे. नागरी विमान वाहतूक, वाहतूक व्यवस्थापन, आपत्कालीन सेवा, दूरसंचार आणि संरक्षण क्षेत्रात अचूक स्थान व वेळेची माहिती उपयुक्त ठरते. मात्र, उपग्रह प्रक्षेपित झाला म्हणजे या सर्व सेवा तात्काळ पूर्ण क्षमतेने सुरू झाल्या, असे समजणे चुकीचे ठरेल. प्रत्यक्ष कार्यक्षमता आणि सेवांचा विस्तार पुढील तांत्रिक पडताळणीवर अवलंबून असेल.
भारताने अंतराळातील स्वावलंबनाच्या दिशेने टाकलेले हे महत्त्वाचे पाऊल आहे.