६ नोव्हेंबरला धनत्रयोदशी, ८ नोव्हेंबरला लक्ष्मीपूजन, तर ११ नोव्हेंबरला भाऊबीज; पंचांगानुसार सणांच्या तारखांत महत्त्वाची स्पष्टता
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दिव्यांच्या प्रकाशात अंधाराला आव्हान देणारा आणि नात्यांच्या ओलाव्यात माणुसकीचा गोडवा वाढवणारा दिवाळीचा सण आता उंबरठ्यावर आला आहे. बाजारपेठांमध्ये खरेदीची लगबग, घराघरांत स्वच्छता, अंगणात रांगोळ्या आणि फराळाचा दरवळ अशी उत्सवी तयारी सुरू होणार आहे. मात्र, सणाच्या उत्साहात तारखांचा गोंधळ होऊ नये म्हणून पंचांगानुसार दिवस लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. उपलब्ध पंचांगांनुसार, शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी धनत्रयोदशी, शनिवार, ७ नोव्हेंबरला काली चौदस, रविवार, ८ नोव्हेंबरला नरक चतुर्दशी आणि मुख्य दिवाळीसह लक्ष्मीपूजन, सोमवार, ९ नोव्हेंबरला गोवर्धन पूजेची परंपरा पाळली जाणार आहे. बुधवार, ११ नोव्हेंबरला भाऊबीज साजरी होईल. काही सणांच्या तिथी सूर्योदय, प्रदोषकाळ आणि स्थानिक पंचांगानुसार ठरत असल्यामुळे नरक चतुर्दशी आणि गोवर्धन पूजेच्या तारखांबाबत विविध दिनदर्शिकांमध्ये फरक दिसू शकतो. त्यामुळे धार्मिक विधी करणाऱ्यांनी स्थानिक पंचांगाचा आधार घ्यावा.
धनत्रयोदशीला भगवान धन्वंतरी आणि लक्ष्मीपूजनाला देवी लक्ष्मी व श्रीगणेशाची पूजा करण्याची परंपरा आहे. सोने-चांदी, भांडी आणि इतर वस्तूंची खरेदी शुभ मानली जाते; पण सणाच्या नावाखाली कर्जाचा डोंगर उभा करणे ही समृद्धी नव्हे. नरक चतुर्दशी भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केल्याच्या स्मरणाशी जोडली जाते. या दिवशी अभ्यंगस्नान, उटणे आणि दिव्यांची आरास यांना विशेष महत्त्व आहे. रविवार, ८ नोव्हेंबरला मुख्य दिवाळी आणि लक्ष्मीपूजन होणार आहे. प्रभू श्रीराम चौदा वर्षांचा वनवास संपवून अयोध्येत परतल्याच्या आनंदात दिवे लावल्याची कथा दिवाळीच्या सांस्कृतिक स्मृतीत महत्त्वाची आहे. व्यापाऱ्यांसाठी लक्ष्मीपूजनाबरोबर हिशेबाच्या नव्या वह्यांची पूजा करण्याची परंपराही आहे. मात्र, लक्ष्मीची पूजा करताना प्रामाणिक व्यवहार, ग्राहकांची फसवणूक टाळणे आणि श्रमाचा सन्मान करणे या मूल्यांचाही विसर पडता कामा नये.
गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट उत्सवात भगवान श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलून गोकुळवासीयांचे रक्षण केल्याची कथा स्मरली जाते. पुणे आणि मुंबईसाठी उपलब्ध पंचांगानुसार गोवर्धन पूजा ९ नोव्हेंबरला आहे; काही दिनदर्शिकांमध्ये तिथीच्या कालावधीमुळे १० नोव्हेंबरची नोंदही आढळते. त्यानंतर बुधवार, ११ नोव्हेंबरला भाऊबीज भावाबहिणीच्या प्रेमाचा उत्सव घेऊन येईल. बहीण भावाला ओवाळते, त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते आणि भाऊ तिच्या प्रेमाचा मान राखतो. देशभरात दिवाळीचे स्वरूपही वेगवेगळे आहे. पश्चिम बंगालमध्ये कालीपूजा, गुजरातमध्ये चोपडा पूजन, तर दक्षिण भारतात नरकासुरवधाशी संबंधित परंपरांना महत्त्व आहे. विधी वेगळे असले, तरी प्रकाश, सद्भावना आणि नात्यांची जपणूक हा संदेश समान आहे. दिवाळी केवळ दिव्यांची आरास न राहता मनातील द्वेष, व्यवहारातील अप्रामाणिकपणा आणि समाजातील भेदभाव दूर करण्याचा संकल्प ठरली, तरच या प्रकाशपर्वाचा खरा अर्थ साध्य होईल.