दिल्लीपासून महाराष्ट्रापर्यंत हवेची गुणवत्ता घसरली; पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमध्येही प्रदूषणाचा धोका दुर्लक्षित करून चालणार नाही.
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दिवाळीच्या फटाक्यांनी आकाश उजळले; पण दुसऱ्याच दिवशी शहरांच्या हवेचा श्वास गुदमरला. प्रदूषणाच्या या फटक्याचा सर्वाधिक परिणाम पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमध्ये दिसून आला. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (सीपीसीबी) ९ नोव्हेंबरच्या आकडेवारीनुसार, पिंपरी-चिंचवडचा सरासरी हवा गुणवत्ता निर्देशांक (एक्यूआय) ३०१, तर पुण्याचा २८८ नोंदवला गेला. पिंपरी-चिंचवडमध्ये भोसरीचा एक्यूआय ३२६, सावता माळीनगरचा ३२०, भुमकरनगर आणि निगडीतील ट्रान्सपोर्टनगरचा ३०५ होता. पुण्यात धनकवडी ३१० आणि म्हाडा कॉलनी ३०४ वर पोहोचली. पुण्यातील प्रदूषण गेल्या वर्षीच्या तुलनेत अडीचपट वाढल्याचे वृत्त आहे. भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या (आयआयटीएम) निरीक्षणानुसार, दिवाळीच्या रात्री पुण्यातील पीएम २.५ कणांचे प्रमाण काही ठिकाणी सुमारे १,००० मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटरपर्यंत गेले. ही केवळ आकडेवारी नाही; शहरातील नागरिकांच्या फुफ्फुसांवर झालेला हल्ला आहे.
महाराष्ट्रातील इतर शहरांची स्थितीही चिंताजनक आहे. सीपीसीबीच्या ९ नोव्हेंबर रोजी सायंकाळी चार वाजताच्या नोंदीनुसार नागपूरचा एक्यूआय २६८, नाशिकचा २३४ आणि छत्रपती संभाजीनगरचा २११ होता. मुंबईचा निर्देशांक १७२ होता. त्यामुळे दिल्लीचा एक्यूआय १,७६०, नाशिकचा ९६४ आणि संभाजीनगरचा ४०६ असल्याचे दावे अधिकृत एक्यूआय म्हणून ग्राह्य धरता येत नाहीत. दिल्लीतील काही केंद्रांवर पीएम २.५ चे प्रमाण ३,७४४ मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटरपर्यंत गेले; मात्र एक्यूआयची अधिकृत मोजपट्टी ५०० वर थांबते. ही आकडेवारी वेगवेगळी आहे, हे समजून घेणे गरजेचे आहे. मुंबईत दिवाळीच्या रात्री अग्निशमन दलाला १४२ आगींचे कॉल आले; त्यापैकी १३७ फटाक्यांशी संबंधित होते. दोन महिला जखमी झाल्या. या घटनांनंतर मुंबई महापालिकेने २५ नोव्हेंबरपर्यंत रॉकेट आणि आकाशात उडणाऱ्या फटाक्यांवर बंदी घातली.
फटाक्यांच्या धुरातील सूक्ष्म कण श्वसनमार्गात खोलवर जाऊन खोकला, घशाची खवखव, डोळ्यांची जळजळ आणि दम्याचा त्रास वाढवू शकतात. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि हृदयविकार किंवा श्वसनविकार असलेल्यांनी विशेष काळजी घ्यावी. पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमध्ये प्रदूषणाचे आकडे तीनशेच्या पुढे गेले असताना प्रशासनाने केवळ मोजमाप प्रसिद्ध करून मोकळे होणे पुरेसे नाही. बांधकामांची धूळ, रस्त्यांवरील धूळ, कचरा जाळणे आणि वाहनांचे उत्सर्जन यांवरही कठोर नियंत्रण हवे. नागरिकांनीही फटाके टाळावेत, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवावा आणि त्रास जाणवल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. दिवाळीचा आनंद साजरा करताना हवेत विष मिसळण्याचा अधिकार कुणालाही नाही. दिवे लावून अंधार दूर करायचा असतो; धुराचे ढग निर्माण करून श्वासच हिरावून घ्यायचा नसतो!