महाराष्ट्र 24 | विशेष प्रतिनिधी | दि. २६ जानेवारी | भारताचा स्वर्ग म्हणवला जाणारा मनाली सध्या स्वर्ग कमी आणि संयमाची परीक्षा घेणारं छावणी अधिक वाटतो आहे. बर्फ पाहायला निघालेले पर्यटक बर्फात अडकतील, हे समजण्यासारखं होतं; पण प्रशासनाच्या नियोजनात अडकतील, याची कल्पनाही कुणी केली नव्हती! तब्बल २५ किलोमीटर लांब वाहनांच्या रांगा, २४-२४ तास गाडी हलत नाही, आणि माणूस मात्र हलत-हलत थकून जातो—ही मनालीची नवी पर्यटन पॅकेज डील! तीन महिने दुष्काळ, मग पहिली बर्फवृष्टी, आणि लगेचच पर्यटकांची गर्दी—हे गणित प्रशासनाला नवं नाही. तरीही दरवर्षी तेच आश्चर्य, तोच गोंधळ आणि तेच ‘पर्यटकांनी सहकार्य करावे’ हे शेवटचं वाक्य! स्वर्गात जायचं स्वप्न घेऊन निघालेले लोक प्रत्यक्षात गाडीतच रात्र काढत आहेत; थंडी, भूक आणि पेट्रोल यांच्याशी कुस्ती खेळत!
प्रजासत्ताक दिनाचा विकेंड आला आणि मनालीला अक्षरशः महापूर आला. कोठी ते मनाली दरम्यान १५ ते २० किलोमीटरची कोंडी म्हणजे रस्ता नव्हे, तर वाहनांची प्रदर्शनी! कुणाच्या गाडीत डिझेल संपलं, कुणाच्या संयमाची टाकी रिकामी झाली. हॉटेल्स फुल्ल, रस्ते बंद, आणि पर्यटकांच्या चेहऱ्यावर ‘आता काय?’ हा कायमस्वरूपी प्रश्न! लाहौल-स्पिती, चंबा, मंडी, कुल्लू—संपूर्ण हिमाचलमध्ये ६८५ रस्ते बंद म्हणजे राज्य नव्हे, तर स्लाइड शो! काळ्या बर्फावरून गाडी चालवणं म्हणजे थेट मृत्यूशी करार केल्यासारखं. आपत्कालीन सेवा अडकल्या, रसद व्यवस्था विस्कळीत झाली आणि प्रशासन मात्र अलर्ट जारी करून मोकळं! पिवळा, नारिंगी अलर्ट दिला म्हणजे बर्फ वितळतो का? की रांगा आपोआप कमी होतात?
या सगळ्यात प्रश्न बर्फाचा नाही, तर व्यवस्थेचा आहे. बर्फवृष्टी ही नैसर्गिक घटना आहे; पण प्रत्येक वेळी ती ‘आपत्ती’ कशी ठरते, याचं उत्तर प्रशासनाकडे नाही. पर्यटक आले म्हणून दोष त्यांचा, बर्फ पडला म्हणून दोष निसर्गाचा—मग जबाबदारी कुणाची? स्वर्ग दाखवायचा असेल, तर आधी नरक हटवावा लागतो! पर्यटन म्हणजे फक्त फोटो आणि रील्स नव्हेत; ते नियोजन, सुरक्षितता आणि माणुसकीचं गणित आहे. नाहीतर काय होईल? पुढच्या वेळी पर्यटक बर्फ पाहायला जातील; पण मनालीचं नाव ऐकताच गाडीत बसण्याआधीच शाल, ब्लँकेटसोबत संयमाचाही साठा करून जातील! स्वर्ग सुंदर आहे, मान्य; पण तिथे पोहोचण्याचा रस्ता नरकासारखा असेल, तर देवही दोनदा विचार करेल!