महाराष्ट्र 24 | विशेष प्रतिनिधी | दि. २६ जानेवारी | “हिंदी आमच्यावर लादली गेली, तेव्हा-तेव्हा आम्ही तितक्याच ताकदीने विरोध केला”—एम. के. स्टॅलिन यांचं हे वाक्य केवळ भाषण नाही, तर तामीळनाडूच्या राजकीय डीएनएमधला ठसा आहे. देशात एकीकडे ‘एक राष्ट्र, एक भाषा’सारखी गोड वाटणारी घोषणा हवेत फिरत असताना, तामीळनाडू मात्र ठामपणे सांगतो—भाषा ही ओळख आहे, आदेश नाही! हिंदीला विरोध म्हणजे हिंदी भाषेचा द्वेष नव्हे, तर भाषेच्या सक्तीला दिलेला स्पष्ट नकार आहे. दिल्लीमध्ये बसून भाषा ठरवण्याची हौस जेव्हा दक्षिणेकडे येते, तेव्हा तामीळ अस्मिता ताठ मानेने उभी राहते. “तामीळनाडूमध्ये हिंदीला स्थान नाही,” असं स्टॅलिन ठणकावून सांगतात, तेव्हा तो केवळ मुख्यमंत्री बोलत नसतो, तर इतिहास स्वतःची बाजू मांडत असतो.
१९६४-६५ च्या हिंदीविरोधी आंदोलनात तामीळनाडूने केवळ मोर्चे काढले नव्हते; मातृभाषेसाठी रक्त सांडलं होतं. आज ‘तामीळ भाषा शहीद दिवस’ साजरा करताना स्टॅलिनांनी त्या जखमा पुन्हा उघड्या केल्या—कारण त्या भरलेल्या नाहीत, फक्त झाकल्या गेल्या आहेत. त्या आंदोलनाने देशाला एक धडा दिला होता: भारत म्हणजे एक रंग नव्हे, तर रंगांची उधळण! हिंदी ही भारताची एक भाषा असू शकते, पण भारताची भाषा नाही—हा मुद्दा तामीळनाडू वारंवार अधोरेखित करतो. उपखंडात भाषिक हक्कांसाठी उभं राहण्याचं नेतृत्व तामीळनाडूने केलं, आणि गरज पडली तर पुन्हा करेल, असा इशारा स्टॅलिन देतात. अत्रे असते तर म्हणाले असते, “जिथे भाषा संपते, तिथे संस्कृतीची श्वासोच्छ्वास थांबते!”
खरा प्रश्न हिंदीचा नाही, तर सक्तीचा आहे. उद्या हिंदी, परवा दुसरी—भाषेवर राज्य केलं, तर माणसाच्या मनावर राज्य कसं करणार? भाषेचा आदर स्वेच्छेने होतो; तो आदेशाने होत नाही. तामीळनाडूला हिंदी शिकायची असेल, तर ती शिकेल; पण ‘शिका’ म्हणून फर्मान नको—हेच स्टॅलिन सांगतात. हा संघर्ष आजचा नाही आणि उद्याही संपणार नाही. कारण भाषा ही केवळ संवादाचं साधन नसते; ती आठवण असते, अस्मिता असते, आणि कधी कधी… लढाईचं कारणही असते. तामीळनाडूने पुन्हा एकदा स्पष्ट केलं आहे—भारत एक आहे, पण एकसारखा नाही. आणि हाच भारताचा खरा अभिमान आहे!