महाराष्ट्र 24 | विशेष प्रतिनिधी | दि. १३ फेब्रुवारी २०२६ || मुंबईत तापमानाचा पारा वर चढतोय, पण हवा मात्र अजूनही खाली बसायला तयार नाही. फेब्रुवारीच्या मध्यावर उन्हाचा कडाका जाणवायला लागला असताना, शहराची हवा गुणवत्ता ‘बिघडलेली’च राहिली आहे. बुधवारी मुंबईचा सरासरी एक्यूआय १६६ नोंदवला गेला—म्हणजे कागदावर ‘मध्यम’, पण श्वासासाठी ‘धोकादायक’. दरवर्षीप्रमाणे यंदाही हिवाळा सरताच प्रदूषण आपोआप कमी होईल, ही मुंबईकरांची आशा हवेत विरघळली आहे. तापमान वाढूनही प्रदूषण घटत नसेल, तर प्रश्न हवामानाचा नाही; तो शहराच्या व्यवस्थापनाचा आहे, हे वास्तव पुन्हा एकदा समोर आलं आहे.
आकडे पाहिले तर चित्र अधिकच धूसर होतं. हिरानंदानी गार्डन १९१, चेंबूर-पश्चिम १८४, भक्ती पार्क-वडाळा १८५, तर विलेपार्लेतील मराठा कॉलनी १७९—ही सगळी ठिकाणं ‘घातक’ श्रेणीच्या उंबरठ्यावर उभी आहेत. नवी मुंबईही फार मागे नाही; तिथे सरासरी एक्यूआय १८६ वर पोहोचला आहे. सकाळी अंशतः ढगाळ वातावरण, हवेत धुके आणि कमी दृश्यमानता—हे सगळं मिळून शहरावर प्रदूषणाचं पांघरूणच पडल्यासारखं वाटतं. १५१ ते २०० या श्रेणीतला एक्यूआय म्हणजे फक्त आकडा नाही, तर तो आरोग्यासाठी स्पष्ट इशारा आहे. पण मुंबईत इशाऱ्यांकडे लक्ष देण्याची सवय कुणालाच नाही—ना यंत्रणांना, ना धोरणकर्त्यांना.
या वाढत्या प्रदूषणाचा सर्वाधिक फटका बसतोय तो ज्यांचा आवाज ऐकू येत नाही, अशा लोकांना—मुले, वृद्ध आणि श्वसनाचे आजार असलेले रुग्ण. दमा, खोकला, श्वास घेण्यास त्रास यासारख्या तक्रारी वाढत आहेत. काहींसाठी ही हवा फक्त ‘अस्वस्थ’, तर काहींसाठी ती थेट ‘धोकादायक’ ठरतेय. दरवर्षी हिवाळ्यात प्रदूषण वाढतं, उन्हाळा आला की कमी होतं—हा जुना समज आता कालबाह्य झाला आहे. कारण आज प्रदूषणाचं गणित ऋतूंवर नाही, तर वाढत्या वाहनसंख्येवर, बांधकामांच्या धुळीवर आणि नियोजनशून्य विकासावर अवलंबून आहे. तापमान वाढूनही हवा स्वच्छ होत नसेल, तर ही केवळ हवामानाची समस्या राहात नाही; ती शहराच्या भविष्यासाठीचा इशारा ठरते. मुंबई जगण्यायोग्य ठेवायची असेल, तर ‘एक्यूआय’ला केवळ आकड्यांत न पाहता, तो श्वासाचा प्रश्न म्हणून गांभीर्याने घ्यावा लागेल—नाहीतर उष्णतेसोबत प्रदूषणाचाही कडाका मुंबईकरांच्या वाट्याला येतच राहील.