✍️ महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २३ एप्रिल २०२६ ।। केंब्रिज (अमेरिका) : आज “काहीही विचारा आणि लगेच उत्तर मिळवा” ही सवय इतकी पक्की झाली आहे की ChatGPT किंवा Google शिवाय विचार करणं अनेकांना अवघड वाटू लागलंय. पण हाच शॉर्टकट भविष्यात मोठा ‘लाँगकट’ ठरू शकतो, असा इशारा आता संशोधनातून समोर आलाय. Massachusetts Institute of Technology च्या मीडिया लॅबने केलेल्या प्रयोगात एक धक्कादायक गोष्ट दिसून आली—ज्या विद्यार्थ्यांनी एआयवर जास्त अवलंबून राहून निबंध लिहिले, त्यांची विचारशक्ती आणि स्मरणशक्ती दोन्ही कमकुवत पडली. म्हणजे उत्तर मिळालं, पण समज कमी झाली!
या प्रयोगात तीन गट तयार करण्यात आले होते—एकाने ChatGPT वापरलं, दुसऱ्याने Googleवर माहिती शोधून स्वतः लिहिलं आणि तिसऱ्याने कोणतीही मदत न घेता स्वतःच्या बुद्धीने निबंध लिहिला. निकाल काय? एआय वापरणाऱ्यांचं लिखाण वरवर चांगलं दिसलं, पण त्यांना स्वतःचं लिहिलेलं नीट आठवलंच नाही! उलट, गुगल वापरणाऱ्यांनी माहिती घेतली पण विचार स्वतःचे मांडले—त्यामुळे त्यांची सर्जनशीलता टिकली. आणि ज्यांनी कोणतीही मदत घेतली नाही, त्यांच्या मेंदूची सक्रियता सर्वाधिक होती. म्हणजेच, ‘कष्ट करून शिकणं’ अजूनही सर्वात प्रभावी मार्ग आहे, हे पुन्हा एकदा सिद्ध झालं.
तंत्रज्ञान वाईट नाही—पण त्यावर ‘पूर्ण अवलंबित्व’ धोकादायक ठरू शकतं. संशोधकांच्या मते, एआयवर जास्त अवलंबून राहिलं की मेंदू ‘पॅसिव्ह मोड’मध्ये जातो—म्हणजे विचार करणं कमी होतं. थोडक्यात, एआय आपल्याला मदत करू शकतं, पण आपली जागा घेऊ लागलं, तर मात्र समस्या निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे ‘एआय वापरा, पण विचार थांबवू नका’—हा मंत्र लक्षात ठेवणं आता जास्त गरजेचं ठरतंय!