नेपाळचा नवा सूर; आशियाई राजकारणात समीकरणांचे फासे पुन्हा फिरले
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ७ जून २०२६ ।।नवी दिल्लीतील एका आलिशान सभागृहात झालेल्या बैठकीने दक्षिण आशियाई राजकारणाच्या पटावर नवीन चाल टाकली आहे. अनेक वर्षे हिमालयाच्या कुशीत बसून दोन्ही बाजूंना हसतमुखाने पाहणाऱ्या नेपाळने आता आपल्या परराष्ट्र धोरणाचा कंपास पुन्हा एकदा भारताकडे वळवल्याचे संकेत दिले आहेत. नेपाळचे परराष्ट्र मंत्री शिशिर खनाल यांनी भारताशी संबंध हेच सर्वोच्च प्राधान्य असल्याचे जाहीर करताच राजकीय वर्तुळात खळबळ उडाली. कारण गेल्या काही वर्षांत चीनने नेपाळमध्ये रस्ते, पूल, प्रकल्प आणि गुंतवणुकींची बरसात करत प्रभाव वाढविण्याचा प्रयत्न केला होता. पण राजकारणात केवळ पैशांची बॅग पुरेशी नसते; विश्वासाची पेटीही भरलेली लागते. दिल्लीतील या बैठकीतून नेपाळने नेमका हाच संदेश दिल्याची चर्चा सुरू झाली आहे.
नेपाळने थेट चीनचे नाव घेतले नाही, पण “भूतकाळाचे ओझे घेऊन पुढे जाणार नाही” या एका वाक्यात अनेक संकेत दडलेले होते. काही वर्षांपूर्वी सीमावाद, नकाशावाद आणि राजकीय तणावाच्या मुद्द्यांवरून भारत-नेपाळ संबंध ढवळून निघाले होते. त्या काळात चीनला नेपाळमध्ये आपली राजकीय छाया वाढवण्याची संधी मिळाली होती. मात्र आता काठमांडूमध्ये सत्तेवर आलेल्या नव्या नेतृत्वाने वेगळाच सूर लावला आहे. भारत हा सर्वात जवळचा आणि सर्वात महत्त्वाचा भागीदार असल्याचे जाहीरपणे सांगून नेपाळने आशियातील मोठ्या शक्तींना एक सूचक संदेश दिला आहे. राजकारणाच्या बाजारात मैत्री विकत मिळत नाही; ती कमवावी लागते, हे नेपाळच्या नव्या भूमिकेतून स्पष्ट होताना दिसते.
भारतानेही या संदेशाचे स्वागत करत आपला जुना मित्र पुन्हा जवळ आल्याची भावना व्यक्त केली. परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांनी भारत-नेपाळ संबंधांचा पाया इतका मजबूत असल्याचे सांगितले की कोणतीही बाह्य शक्ती तो डळमळीत करू शकत नाही. व्यापार, संस्कृती, ऊर्जा, सुरक्षा आणि तंत्रज्ञान या सर्व क्षेत्रांत सहकार्य वाढवण्याचा निर्धार व्यक्त करण्यात आला. विशेष म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, माहिती तंत्रज्ञान आणि आधुनिक उद्योग क्षेत्रात भागीदारी वाढवण्यावरही भर देण्यात आला. म्हणजेच ही मैत्री केवळ भावनिक किंवा ऐतिहासिक न राहता भविष्यातील अर्थकारण आणि तंत्रज्ञानाच्या रस्त्यांवरही धावणार असल्याचे संकेत मिळाले.
या संपूर्ण घडामोडीकडे आशियातील भू-राजकारणाच्या मोठ्या पटावरून पाहिले जात आहे. नेपाळचा हा नवा कल चीनसाठी धक्का आहे की केवळ संतुलन साधण्याचा प्रयत्न, यावर चर्चा रंगली आहे. मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे—हिमालयाच्या कुशीतला हा छोटा देश आता स्वतःची भूमिका अधिक ठामपणे मांडताना दिसत आहे. दिल्लीतील हस्तांदोलनाचा आवाज काठमांडूपासून बीजिंगपर्यंत पोहोचला आहे. आशियाई राजकारणात कधी बुद्धिबळाचे डाव खेळले जातात, तर कधी मैत्रीच्या एका स्मितहास्याने संपूर्ण पट बदलतो. दिल्लीत घडलेली ही भेट अशाच एका नव्या खेळीची सुरुवात ठरते की नाही, हे येणारा काळच सांगेल.