महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३ मे २०२६ ।। जगाची अर्थनाडी जिथे ठोके देते, त्या होर्मुझ सामुद्रधुनीत आज अस्वस्थता उसळली आहे. रोज सुमारे २० दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल, पेट्रोलियम उत्पादने आणि एलएनजीचा मोठा वाटा या अरुंद दरवाजातूनच जगभर पोहोचतो. म्हणजे एकाच कडीवर संपूर्ण जागतिक व्यापाराची कडी बसलेली! तृतीयांश हेलिअम आणि खतासाठी लागणारे युरियाही याच मार्गाने—म्हणजे उद्योग, ऊर्जा आणि शेती या तिन्हींचा श्वास एकाच वाटेत अडकलेला. वर्षानुवर्षे पर्यायांचे आराखडे काढले गेले, बैठका झाल्या, घोषणा झडल्या; पण प्रत्यक्षात हा ‘पर्याय’ नावाचा शब्द अजूनही कागदावरच सुखाने पहुडलेला दिसतो. आणि दरम्यान, समुद्रातील लाटांपेक्षा जास्त अस्थिरता आता बाजारात आणि राजकारणात उसळताना दिसते.
पर्याय म्हणून मिरवली जाणारी सौदी अरेबियाची ‘ईस्ट-वेस्ट’ पाइपलाइन—जिला ‘पेट्रोलाइन’ म्हणतात—कागदावर दमदार, पण प्रत्यक्षात दमछाक. यानबू येथील टर्मिनल्स वेगाने लोडिंग करू शकत नाहीत; त्यामुळे क्षमता असूनही वापर मर्यादित. युरोपकडे वळायचे तर इजिप्तमधील सुमेद पाइपलाइन—तिचीही मर्यादा उघडीपणे उभी. यूएईची हबशान ते फुजैराह पाइपलाइन हा थेट हिंदी महासागराकडे जाणारा मार्ग—पण तिथेच ड्रोनचा धोका! एका हल्ल्याने साठवणूक थांबते आणि ‘पर्याय’ पुन्हा प्रश्नचिन्हात. इराकची उत्तरेकडील पाइपलाइन पुन्हा सुरू झाली असली, तरी ती मोठ्या जखमेवर लावलेली लहान पट्टीच. कुवेतची अवस्था तर अधिक बिकट—संपूर्ण तेलवाहतूक होर्मुझवरच अवलंबून. आणि कतार? जगाला एलएनजी देणारा हा महत्त्वाचा खेळाडूही त्या एकाच अरुंद दरवाज्याचा कैदी. पर्यायांची यादी मोठी, पण उपयोगाची ताकद क्षीण—हीच खरी विडंबना.
विशेष म्हणजे, इराणने स्वतःसाठी गोरेह ते जास्क अशी हजार किलोमीटरची पाइपलाइन उभी केली; पण निर्बंध, तांत्रिक अडथळे आणि अपूर्ण कामामुळे तीही नावापुरतीच. म्हणजे ज्याच्या छायेत जग घाबरते, त्यालाच स्वतःचा पर्याय ठोसपणे उभा करता आलेला नाही—ही परिस्थिती अधिकच बोलकी. आखातात अधिक पाइपलाइन उभ्या करण्याची मागणी योग्य वाटते; पण वास्तव वेगळेच गणित मांडते. शेकडो अब्ज डॉलर, दशकांचा कालावधी आणि तरीही सुरक्षेची हमी नाही. ड्रोन आणि तणावाच्या या नव्या युगात लोखंडी पाइपही असुरक्षितच. म्हणूनच प्रश्न पुन्हा उभा राहतो—होर्मुझला खरा पर्याय आहे का? उत्तर अजूनही धूसरच. जगाचा श्वास अजूनही त्या अरुंद सामुद्रधुनीत अडकलेला आहे, आणि तो मोकळा होईपर्यंत ही कोंडी केवळ बातमी नाही, तर जागतिक चिंतेचा ठोका बनून राहणार आहे.
