५०, १०० आणि ५०० रुपयांच्या नोटांसाठी नवा प्रयोग; खर्च, बनावटगिरी आणि टिकाऊपणावर आरबीआयचा मोठा डाव
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३० मे २०२६ ।। देशात रोख व्यवहार संपत चाललेत, मोबाईलचं बटण दाबलं की पैसे पोहोचतात, अशी चर्चा गेली काही वर्षे सुरू आहे. पण वास्तव वेगळंच आहे. डिजिटल व्यवहारांचा गजर सुरू असताना भारतीयांच्या खिशात मात्र नोटांचीच खणखण वाढत आहे. अशा परिस्थितीत रिझर्व्ह बँकेने आता चलनविश्वात एक नवा प्रयोग करण्याची तयारी सुरू केल्याची चर्चा रंगली आहे. ५०, १०० आणि ५०० रुपयांच्या पॉलिमर अर्थात प्लास्टिक नोटा बाजारात आणण्याचा विचार सुरू असल्याची माहिती समोर येताच आर्थिक वर्तुळात खळबळ उडाली आहे. कागदी नोटा फाटतात, मळतात, झिजतात आणि त्यांची पुन्हा छपाई करण्यासाठी हजारो कोटी रुपये खर्च होतात. आता या सगळ्या समस्यांवर एकाच फटक्यात उपाय शोधण्याचा प्रयत्न सुरू असल्याचे संकेत मिळत आहेत.
नोटा छापण्याचा खर्च दिवसेंदिवस वाढत चालला आहे. एका बाजूला महागाई, दुसऱ्या बाजूला वाढती रोख मागणी आणि तिसऱ्या बाजूला बनावट नोटांचे आव्हान; या तिहेरी कोंडीतून मार्ग काढण्यासाठी प्लास्टिक नोटांचा पर्याय पुढे येत आहे. पॉलिमर नोटा साध्या कागदी नोटांपेक्षा अनेक पटींनी अधिक टिकाऊ मानल्या जातात. पाण्याने खराब होत नाहीत, सहज फाटत नाहीत आणि त्यातील सुरक्षा वैशिष्ट्यांमुळे बनावट नोटा तयार करणेही कठीण ठरते. त्यामुळे दीर्घकालीन दृष्टीने सरकार आणि रिझर्व्ह बँकेचा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो. चलनी नोटांच्या छपाईचा खर्च एका वर्षात हजारो कोटींनी वाढल्याने हा विषय अधिक गांभीर्याने चर्चेत आला आहे. त्यामुळे पायलट प्रोजेक्टच्या माध्यमातून या नव्या चलनाची चाचणी घेण्याचा विचार पुढे सरकत असल्याचे बोलले जात आहे.
विशेष म्हणजे, ही कल्पना पूर्णपणे नवी नाही. यापूर्वीही अशाच नोटांची चाचणी करण्याचा प्रयत्न झाला होता; मात्र तांत्रिक अडचणी आणि एटीएम यंत्रणांतील मर्यादांमुळे तो प्रयोग अर्धवट राहिला. आता मात्र तंत्रज्ञान बदलले आहे, बँकिंग व्यवस्था अधिक सक्षम झाली आहे आणि एटीएम नेटवर्कही आधुनिक झाले आहे. त्यामुळे प्लास्टिक नोटा प्रत्यक्षात आल्यास त्यांचा स्वीकार अधिक सुलभ होऊ शकतो. जगातील अनेक देशांनी हा प्रयोग यशस्वी करून दाखवला आहे. त्यामुळे भारतानेही त्याच दिशेने पाऊल टाकल्यास आश्चर्य वाटण्याचे कारण नाही. कागदी नोटांच्या युगाला पूर्णविराम मिळेल की हा फक्त आणखी एक प्रयोग ठरेल, हे पुढील काळात स्पष्ट होईल. मात्र एक गोष्ट नक्की—भारतीयांच्या हातात लवकरच खणखणीत, चमकदार आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या प्लास्टिक नोटा दिसण्याची शक्यता आता प्रथमच गंभीरपणे चर्चेत आली आहे.