वनस्पती तेल, स्टार्चपासून तयार होणाऱ्या कृत्रिम पनीरवर कारवाई; उत्पादन, साठवणूक आणि विक्री करणाऱ्यांवर कठोर कायदेशीर बडगा
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ५ ऑगस्ट २०२६ ।। Maharashtra Bans Analog and Artificial Paneer : पनीर खाल्ले म्हणजे शरीराला प्रथिने मिळाली, असा समज करून ग्राहक निर्धास्तपणे पनीर खात असतात. पण ताटात दिसणारे पनीर खरे आहे की तेल, स्टार्च आणि रसायनांचे बनावट मिश्रण, हा प्रश्न आता गंभीर झाला आहे. महाराष्ट्र सरकारने नागरिकांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या एनालॉग आणि आर्टिफिशिअल पनीरवर एक वर्षासाठी बंदी घालण्याचा निर्णय घेतला आहे. अन्न व औषध प्रशासनाकडून यासंदर्भातील आदेश जारी करण्यात आल्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे या काळात अशा कृत्रिम पनीरचे उत्पादन, साठवणूक, वितरण किंवा विक्री करणाऱ्यांवर कायदेशीर कारवाई होणार आहे. सरकारचा निर्णय कागदावर कठोर दिसत असला, तरी खरी परीक्षा आता त्याच्या अंमलबजावणीची आहे. कारण बाजारात स्वस्त मालाच्या नावाखाली ग्राहकांच्या ताटात नेमके काय पोहोचते, यावरच या कारवाईचे यश ठरणार आहे.
एनालॉग पनीर म्हणजे नेमके काय? दुधापासून पारंपरिक पद्धतीने तयार होणाऱ्या पनीरऐवजी काही उत्पादनांमध्ये वनस्पतीजन्य चरबी किंवा तेल, स्टार्च, दूधघटक आणि इतर पदार्थ वापरून पनीरसारखा पदार्थ तयार केला जातो. दिसायला, चवीला आणि पोताला तो पनीरसारखा भासू शकतो; पण त्याची रचना आणि पोषणमूल्य पारंपरिक पनीरपेक्षा वेगळी असू शकतात. विशेषतः हॉटेल, रेस्टॉरंट, केटरिंग आणि मोठ्या प्रमाणात खाद्यपदार्थ तयार करणाऱ्या व्यवसायांमध्ये स्वस्त पर्यायाचा वापर होत असल्याच्या तक्रारी वेळोवेळी समोर येतात. ग्राहकाला मात्र प्लेटमध्ये पनीर मिळतेय की त्याची स्वस्त नक्कल, हे समजणे अनेकदा कठीण जाते. स्वस्त म्हणून विकत घेतलेली वस्तू आरोग्याला महागात पडू नये, एवढीच या निर्णयामागची खरी चिंता आहे.
या विषयाकडे विधानसभेतही लक्ष वेधण्यात आले होते. बनावट आणि कृत्रिम पनीरच्या वापरामुळे नागरिकांच्या आरोग्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांबाबत आमदारांनी प्रश्न उपस्थित करत कठोर कारवाईची मागणी केली होती. त्यानंतर प्रशासनाने हा निर्णय घेतल्याचे सांगण्यात येते. मात्र बंदी जाहीर करणे ही सुरुवात आहे; अंमलबजावणी हा खरा खेळ आहे. फक्त दुकानावर छापा टाकून दोन किलो माल जप्त केला, तर समस्या सुटणार नाही. उत्पादन कुठे होते, कच्चा माल कुठून येतो, मोठ्या प्रमाणावर माल कोण खरेदी करतो आणि तो ग्राहकांपर्यंत कसा पोहोचतो, या संपूर्ण साखळीवर नजर ठेवावी लागेल. अन्न सुरक्षा विभागाने नियमित नमुने तपासले आणि दोषींवर कठोर कारवाई केली तरच या बंदीचा धाक निर्माण होईल.
ग्राहकांसाठीही या निर्णयाने एक महत्त्वाचा धडा दिला आहे. बाजारात पनीर खरेदी करताना केवळ स्वस्त दर पाहून निर्णय घेणे धोकादायक ठरू शकते. पॅकबंद पनीर असल्यास लेबल, घटकांची यादी, उत्पादन तारीख, परवाना क्रमांक आणि पॅकेजिंग तपासणे आवश्यक आहे. हॉटेल किंवा रेस्टॉरंटमध्ये पनीरचा पदार्थ मागवताना त्याचा दर्जा आणि विश्वासार्हता महत्त्वाची आहे. सरकारने बंदी घातली म्हणून बनावट पनीरचा बाजार एका दिवसात गायब होणार नाही. पण तपासणी, कारवाई आणि ग्राहकांची जागरूकता या तिन्ही गोष्टी एकत्र आल्या, तरच हा बाजार आटोक्यात येईल. कारण पनीरच्या नावाखाली ग्राहकाला काय खायला घातले जाते, हा प्रश्न चवीपेक्षा आरोग्याचा आहे.