आठ वेळा शेवटचे जेवण, प्रत्येक वेळी मृत्यूला हुलकावणी; १०१ व्या वर्षी वादग्रस्त कैद्याचा अंत
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २२ऑगस्ट २०२६ ।। अमेरिकेच्या तुरुंग इतिहासात काही कथा अशा असतात की, त्या ऐकताना न्यायव्यवस्थेपेक्षा नियतीच अधिक बलवान वाटते. फ्रान्सिस क्लिफर्ड स्मिथ यांची कहाणी त्यापैकीच एक. आठ वेळा फाशीची तारीख ठरली, आठ वेळा ‘शेवटचे जेवण’ मिळाले आणि आठही वेळा मृत्यूने त्यांना दारातून परत पाठवले. अखेर १०१ व्या वर्षी जून २०२६ मध्ये कनेक्टिकटमधील वृद्ध कैद्यांसाठीच्या निगा केंद्रात त्यांचा झोपेत मृत्यू झाला. तब्बल सात दशकांहून अधिक काळ तुरुंगात राहिल्यामुळे ते अमेरिकेतील सर्वाधिक काळ तुरुंगवास भोगलेल्या कैद्यांपैकी नव्हे, तर व्यापकपणे सर्वाधिक दीर्घकाळ कैदेत राहिलेला कैदी म्हणून ओळखले गेले.
कथा सुरू होते २३ जुलै १९४९ रोजी. कनेक्टिकटमधील ग्रीनविच येथील इंडियन हार्बर यॉट क्लबमध्ये दरोड्यादरम्यान ६८ वर्षीय नाईट वॉचमन ग्रोव्हर हार्ट यांची गोळ्या झाडून हत्या झाली. त्यावेळी अवघे २५ वर्षांचे असलेल्या स्मिथ यांना संशयित म्हणून अटक झाली आणि १९५० मध्ये फर्स्ट-डिग्री मर्डरसाठी विजेच्या खुर्चीची शिक्षा ठोठावण्यात आली. पण स्मिथ यांनी शेवटपर्यंत ‘मी निर्दोष आहे’ हा दावा सोडला नाही. त्यांच्या विरोधातील पुरावे प्रामुख्याने परिस्थितीजन्य होते. पुढे एका साक्षीदाराने आपली साक्ष मागे घेतली, तर दुसऱ्या व्यक्तीने या हत्येत स्वतःचा सहभाग असल्याचा दावा केला. एवढेच नव्हे, तर तपासात सहभागी एका अधिकाऱ्यानेही नंतर स्मिथ यांच्या दोषाबाबत शंका व्यक्त केली होती.
मग सुरू झाला फाशी आणि न्यायालयीन स्थगितीचा विचित्र खेळ. आठ वेळा फाशीचा दिवस ठरला; आठ वेळा शेवटचे जेवण समोर आले; पण प्रत्येक वेळी शिक्षा टळली. १९५४ मध्ये फाशीच्या काही तास आधीच त्यांची मृत्युदंडाची शिक्षा जन्मठेपेत बदलण्यात आली. न्यायालयीन लढाई संपली असे वाटत असतानाच स्मिथ यांचे आयुष्य तुरुंगाच्या भिंतींमध्येच अडकले. १९६७ मध्ये ते १२ दिवस तुरुंगातून फरार झाले. १९७५ मध्ये पॅरोल मिळाला; मात्र पुन्हा तुरुंगात जावे लागले. तुरुंगात पक्ष्यांना ब्रेड खाऊ घालण्याच्या सवयीमुळे त्यांना ‘बर्डमॅन ऑफ ऑसबॉर्न’ असे टोपणनावही मिळाले.
शेवटी २०२० मध्ये, वयाच्या ९०च्या दशकात असताना, प्रकृती आणि वाढते वय लक्षात घेऊन त्यांना देखरेखीखाली पॅरोल देण्यात आला आणि वृद्ध कैद्यांसाठीच्या निगा केंद्रात हलवण्यात आले. तिथेच जून २०२६ मध्ये त्यांचा शांतपणे मृत्यू झाला. ज्या माणसाला आठ वेळा मृत्यूची तारीख सांगितली गेली, त्याचा शेवट अखेर तुरुंगाच्या फाशीच्या खोलीत नव्हे, तर वृद्धापकाळाने झाला. त्यांच्या दोषाबाबतचे प्रश्न मात्र त्यांच्या मृत्यूसोबत संपलेले नाहीत. न्यायालयीन नोंदी, परिस्थितीजन्य पुरावे आणि नंतर समोर आलेले विरोधाभास पाहता हा खटला आजही अमेरिकेच्या न्यायव्यवस्थेतील सर्वाधिक चर्चिल्या जाणाऱ्या आणि प्रश्न उपस्थित करणाऱ्या प्रकरणांपैकी एक ठरतो.