पावसाची सरासरी घटण्याचा अंदाज; मराठवाड्यात पिकांसाठी पाण्याची कसोटी
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३ सप्टेंबर २०२६ ।। आकाशाकडे पाहून पाऊस पडत नाही आणि कॅलेंडर पाहून ढग जमत नाहीत, हे शेतकऱ्याला सांगण्याची गरज नाही. त्याला फक्त आपल्या शेतात ओल हवी आहे. यंदा पावसाच्या लहरीपणामुळे मराठवाड्यासह राज्यातील अनेक भागांत खरीप पिकांवर संकट गडद झाले आहे. त्यात आता सप्टेंबर महिन्याबाबतही फारशी आशादायक बातमी नाही. परभणीच्या वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठातील हवामान तज्ज्ञ डॉ. कैलास डाखोरे यांनी सप्टेंबरमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस राहण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. दुसरीकडे, भारतीय हवामान विभागाच्या ताज्या अंदाजानुसारही सप्टेंबरमध्ये देशभर पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या ९१ टक्क्यांपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे. म्हणजे शेतकऱ्याने यंदा ढगांकडून फार मोठ्या आश्वासनांची अपेक्षा ठेवू नये, असाच सध्याचा इशारा आहे.
ऑगस्टमधील पावसाची तूट परिस्थिती अधिक बिकट करणारी ठरली आहे. Reutersच्या वृत्तानुसार, ऑगस्टमध्ये देशातील पर्जन्यमानात सुमारे १६ टक्क्यांची तूट राहिली. याचा थेट परिणाम कापूस, सोयाबीन, मका आणि कडधान्यांसारख्या खरीप पिकांवर होऊ शकतो. मराठवाड्यासारख्या तुलनेने दुष्काळप्रवण भागात तर जमिनीतील ओलावा टिकवणे हीच आता मोठी लढाई आहे. पाऊस कमी झाला की नुकसान फक्त पिकाचे होत नाही; जनावरांचा चारा, पिण्याचे पाणी आणि पुढील रब्बी हंगामाची तयारीही अडचणीत येते. त्यामुळे सप्टेंबरच्या प्रत्येक पावसाच्या सरीकडे शेतकऱ्यांचे डोळे लागले आहेत.
मात्र, ‘सप्टेंबरभर पाऊसच नाही’ असा अर्थ काढणे चुकीचे ठरेल. हवामानाचा अंदाज म्हणजे देवाची चिठ्ठी नव्हे; तो बदलणाऱ्या वातावरणाचा वैज्ञानिक अंदाज असतो. IMDने पुढील एका आठवड्यात द्वीपकल्पीय भारतात पावसाची गतिविधी तुलनेने कमी राहण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. त्याचवेळी बंगालच्या उपसागरातील हवामान प्रणालींमुळे काही भागांत पावसाच्या सरी येऊ शकतात. महाराष्ट्रातील एखाद्या जिल्ह्यात मुसळधार पाऊस झाला म्हणजे संपूर्ण राज्याचा दुष्काळ संपला, असे गणितही चालणार नाही. पावसाचे वितरण किती आणि कुठे होते, यावरच खरी परिस्थिती अवलंबून आहे.
या पार्श्वभूमीवर सिंचनाची सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांनी पाण्याचा काटकसरीने वापर करावा, सूक्ष्म सिंचनाला प्राधान्य द्यावे आणि उपलब्ध ओलावा वाया जाऊ देऊ नये, असा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला आहे. प्रशासनानेही चारा, पिण्याचे पाणी आणि संभाव्य पीकनुकसानीसाठी आधीच नियोजन करणे गरजेचे आहे. कारण पाऊस कमी पडला की सरकारी फाईलमध्ये ‘दुष्काळ’ लिहिणे सोपे असते; पण त्या एका शब्दामागे शेतकऱ्याचे वर्षभराचे कष्ट, कर्ज आणि घराचा खर्च उभा असतो. सप्टेंबर अजून बाकी आहे, त्यामुळे आशा संपलेली नाही; पण आशेवर शेती चालत नाही—पाण्याचे नियोजनही करावेच लागेल.