कायद्याची मर्यादा एका बाजूला, डीजेचा आवाज दुसऱ्या बाजूला; गणेशोत्सवापूर्वी पुण्याला मिळाली ध्वनिप्रदूषणाची ‘रंगीत तालीम’
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ६ सप्टेंबर २०२६ ।। पुण्यात ध्वनिप्रदूषणाविरोधात नियमांचा मोठा गजर झाला, पोलिसांनी इशारे दिले, निर्बंधांची यादी जाहीर झाली; पण दहीहंडीच्या दिवशी मात्र डीजेने असा दणदणाट केला की, नियमांचे कागद बहुधा स्पीकरच्या कंपनानेच उडून गेले असावेत! शहरातील विविध ठिकाणी झालेल्या प्राथमिक ॲप-आधारित निरीक्षणात आवाज तब्बल ८५ ते ९० डेसिबलपर्यंत पोहोचल्याचे समोर आले आहे. बेलबाग चौकात ८६, अप्पा बळवंत चौकात ८९, हुतात्मा चौकात ९० आणि महात्मा फुले मंडई परिसरात ८८ डेसिबलपर्यंत आवाज नोंदविण्यात आला. मात्र, ही मोजणी अधिकृत किंवा कायदेशीर ध्वनिमापन नसून प्रत्यक्ष परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी केलेले प्राथमिक निरीक्षण असल्याचे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
देशातील ध्वनी प्रदूषण (नियमन व नियंत्रण) नियम, २००० नुसार निवासी भागात दिवसा ५५ आणि रात्री ४५ डेसिबल, व्यावसायिक भागात अनुक्रमे ६५ व ५५ डेसिबल, तर शांतता क्षेत्रात ५० व ४० डेसिबलची मर्यादा आहे. दिवसाची वेळ सकाळी ६ ते रात्री १०, तर रात्रीची वेळ १० ते सकाळी ६ अशी निश्चित करण्यात आली आहे. त्यामुळे उत्सवाचा उत्साह साजरा करण्याचा अधिकार असला, तरी दुसऱ्याच्या कानावर हल्ला करण्याचा परवाना कोणालाही नाही, हा साधा मुद्दा आहे. कायदा डीजेचा, ढोलाचा किंवा ताशाचा धर्म विचारत नाही; आवाजाची तीव्रता मर्यादेपलीकडे गेली का, एवढाच त्याचा प्रश्न असतो.
यंदा पुणे पोलिसांनी लेझर लाईट्स, स्पीकरच्या प्रचंड भिंती, प्रेशर साउंड आणि प्लाझ्मासारख्या उपकरणांवर निर्बंध घातले होते. काही ठिकाणी नियमांचे पालन करण्याचा प्रयत्न झाला आणि उल्लंघन करणाऱ्यांवर कारवाईही करण्यात आल्याचे वृत्त आहे. मात्र, मध्यवर्ती शहरातील काही उत्सवांमध्ये मोठ्या आवाजाची समस्या कायम राहिल्याने ‘निर्बंध आहेत की नाहीत?’ असा प्रश्न नागरिक विचारत आहेत. एका बाजूला परंपरा जपण्याची भाषा आणि दुसऱ्या बाजूला कानठळ्या बसवणारा आवाज—या दोघांत समतोल राखण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर आहे.
दहीहंडी हा उत्सव होता; पण त्याने आगामी गणेशोत्सवाची ध्वनिप्रदूषणाबाबतची परीक्षा आधीच घेतली आहे. प्रश्न डीजे बंद करण्याचा किंवा उत्सव बंद करण्याचा नाही. प्रश्न आहे मर्यादा पाळण्याचा. भक्तीला डेसिबलची गरज नसते आणि संस्कृतीला कान फोडणाऱ्या बेसची तर मुळीच नाही! पोलिसांनी आदेश काढणे पुरेसे नाही; त्यांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणीही तितकीच ठोस असली पाहिजे. अन्यथा प्रत्येक सणानंतर नियमांचा ढोल वाजेल आणि पुढच्या सणाला नागरिकांच्या कानांचा! गणेशोत्सवात उत्साह हवा, जल्लोष हवा; पण पुणे शहराला ‘आवाजाच्या भूकंपा’पासून वाचवण्याची जबाबदारी मंडळे आणि प्रशासन—दोघांचीही आहे.