७४ वीज प्रकल्पांत तीन दिवसांपेक्षा कमी साठा; वाढत्या मागणीसमोर पुरवठ्याची कसोटी
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २२ सप्टेंबर २०२६ ।। दिवाळीचा उजेड अजून दारात आलेला नाही; पण देशाच्या वीज व्यवस्थेसमोर कोळशाच्या साठ्याचा प्रश्न उभा ठाकला आहे. केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाच्या (CEA) आकडेवारीनुसार, १९ सप्टेंबरपर्यंत देशातील १९० कोळसा-आधारित वीज प्रकल्पांपैकी ७४ प्रकल्पांमध्ये गंभीरपणे कमी कोळसा साठा होता. या प्रकल्पांकडे त्यांच्या निर्धारित साठ्याच्या ३५ टक्क्यांपेक्षाही कमी कोळसा असून, काही ठिकाणी तीन दिवसांपेक्षा कमी उत्पादनाचा साठा उरला आहे.
म्हणजे उद्यापासून देश अंधारात जाणार, असा अर्थ काढणे चुकीचे ठरेल. खरी चिंता वेगळी आहे. आठवडाभरापूर्वी गंभीर कमी साठा असलेल्या प्रकल्पांची संख्या सुमारे ६० होती; ती आता ७४वर पोहोचली आहे. म्हणजे पुरवठा साखळीवरचा ताण कमी होण्याऐवजी वाढल्याचे चित्र दिसते.
या संकटामागे केवळ कोळशाची कमतरता आहे असेही चित्र नाही. यंदाचे उष्ण हवामान, वाढलेली वीज मागणी, कमी झालेली जलविद्युत निर्मिती आणि कोळसा वाहतुकीतील अडथळे यामुळे प्रकल्पांवरील दबाव वाढला आहे. Reutersच्या अहवालानुसार, ऑगस्टमध्ये भारतीय वीज उत्पादकांची कोळसा आयात ५.५२ दशलक्ष टनांवर पोहोचली; ही गेल्या १५ महिन्यांतील उच्च पातळी होती.
वीज मागणीनेही यंदा विक्रम गाठले आहेत. CEAच्या माहितीनुसार जुलै २०२६मध्ये देशाची कमाल मागणी पूर्ण केलेली वीज २७०.२०३ गिगावॅट होती. अशा परिस्थितीत कोळशाचा प्रत्येक रेक, प्रत्येक टन आणि प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा ठरतो.
मात्र या परिस्थितीकडे घाबरून नव्हे, तर गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. विश्लेषकांच्या मते, काही प्रकल्पांमधील कमी साठा हा लॉजिस्टिक्सच्या अडचणींशी संबंधित असू शकतो. दरम्यान, सरकारने कोळसा वाहतुकीला प्राधान्य देण्याचे प्रयत्न सुरू केले आहेत.
दिवाळीत घराघरांत दिवे लागतील; प्रश्न एवढाच की त्या दिव्यांसाठी लागणाऱ्या विजेच्या मागे कोळशाचा पुरेसा साठा वेळेवर पोहोचतो का? वीज संकट टाळायचे असेल तर साठ्याच्या आकड्यांपेक्षा पुरवठ्याच्या वेगाकडे आता अधिक लक्ष द्यावे लागणार आहे.