आर्क्टिकमध्ये बर्फाचा विस्तार दहाव्या नीचांकी पातळीवर; अंटार्क्टिकमध्ये तिसरी नीचांकी कमाल नोंद, नासा आणि एनएसआयडीसीच्या आकडेवारीतून हवामान बदलाचे संकेत.
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। पुणे : पृथ्वीच्या दोन्ही ध्रुवांवरील समुद्री बर्फाच्या विस्ताराने यंदा पुन्हा चिंतेची घंटा वाजवली आहे. उत्तर ध्रुवीय आर्क्टिक प्रदेशात उन्हाळ्याच्या अखेरीस बर्फाचा विस्तार ४.६० दशलक्ष चौरस किलोमीटरवर घसरला, तर दक्षिण ध्रुवीय अंटार्क्टिक प्रदेशात हिवाळ्याच्या अखेरीस बर्फाचा कमाल विस्तार १७.५९ दशलक्ष चौरस किलोमीटर नोंदवला गेला. अमेरिकी अवकाश संशोधन संस्था नासा आणि अमेरिकेतील नॅशनल स्नो अँड आइस डेटा सेंटर (एनएसआयडीसी) यांच्या माहितीनुसार, आर्क्टिकमधील ही नोंद उपग्रह निरीक्षणांच्या इतिहासातील दहाव्या नीचांकी पातळीशी बरोबरी करणारी आहे. अंटार्क्टिकमधील कमाल विस्तारही उपग्रह नोंदींतील तिसऱ्या नीचांकी पातळीवर राहिला. पृथ्वीच्या तापमानातील बदल आणि ध्रुवीय प्रदेशांतील बर्फाचे बदलते स्वरूप याकडे आता केवळ वैज्ञानिक कुतूहल म्हणून पाहून चालणार नाही. त्याचे परिणाम जागतिक हवामान, समुद्री परिसंस्था आणि किनारपट्ट्यांच्या भवितव्याशी जोडलेले आहेत.
नासाकडून १९७८ पासून उपग्रहांच्या साहाय्याने ध्रुवीय समुद्री बर्फाच्या विस्ताराचे सातत्याने निरीक्षण केले जाते. आर्क्टिकमध्ये हिवाळ्यात बर्फ वाढत जाऊन साधारण मार्चमध्ये कमाल पातळी गाठतो आणि उन्हाळ्यात वितळल्यानंतर सप्टेंबरमध्ये किमान पातळीवर पोहोचतो. यंदा १२ सप्टेंबरला आर्क्टिकमधील बर्फाचा विस्तार ४.६० दशलक्ष चौरस किलोमीटर नोंदवला गेला. ही पातळी २००८, २०१० आणि २०२५ मधील नोंदींशी समान असून, २०२६ मधील हिवाळी कमाल विस्तारानेही मार्चमध्ये विक्रमी नीचांकी पातळी गाठली होती. एनएसआयडीसीचे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ वॉल्ट मायर यांनी बदललेल्या आर्क्टिक परिस्थितीकडे लक्ष वेधले आहे. संस्थेच्या निरीक्षणानुसार, २००७ ते २०२६ या कालावधीत आर्क्टिकमधील सर्वांत कमी वार्षिक बर्फविस्ताराच्या वीस नोंदी झाल्या आहेत. हा दीर्घकालीन कल दुर्लक्षित करण्यासारखा नाही.
दक्षिण ध्रुवीय अंटार्क्टिकमध्ये १४ सप्टेंबरला बर्फाचा कमाल विस्तार १७.५९ दशलक्ष चौरस किलोमीटर नोंदला गेला. हा विस्तार २०२३ मधील नीचांकी कमाल नोंदीपेक्षा अधिक असला, तरी उपग्रह निरीक्षणांच्या इतिहासातील तिसऱ्या नीचांकी पातळीवर आहे. एनएसआयडीसीचे वरिष्ठ संशोधन शास्त्रज्ञ टेड स्कॅम्बोस यांच्या निरीक्षणानुसार, अंटार्क्टिकमधील बर्फाचा विस्तार गेल्या दशकातील बहुतांश काळात सरासरीपेक्षा कमी राहिला आहे. मात्र, समुद्री बर्फाचा विस्तार आणि जमिनीवरील हिमनद्या यांत फरक आहे; समुद्री बर्फ कमी झाला म्हणजे समुद्राची पातळी त्याच प्रमाणात वाढते, असा सरळ निष्कर्ष काढता येत नाही. तरीही ध्रुवीय बर्फातील सातत्यपूर्ण बदल हे जागतिक तापमानवाढीच्या व्यापक अभ्यासातील महत्त्वाचे संकेत आहेत. प्रश्न केवळ बर्फ किती वितळला, एवढाच नाही; तर बदलत्या हवामानाचा परिणाम पुढील पिढ्यांवर किती गंभीर होणार, हा आहे. वैज्ञानिक नोंदी इशारा देत असताना प्रदूषण नियंत्रण, हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करणे आणि पर्यावरणविषयक धोरणांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे, ही आता टाळाटाळ करण्याची नव्हे, तर कृती करण्याची वेळ आहे.