स्टीलविना मजबूत काँक्रिटची जपानी कमाल!

कार्बन फायबरच्या तंत्रज्ञानातून अवघे ३८ मिमी जाडीचे पॅनेल; गंजाचा धोका कमी, पण संपूर्ण घर दुप्पट मजबूत असल्याचा दावा दिशाभूल करणारा

महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। घर बांधायचे म्हटले की सिमेंट, वाळू, विटा आणि लोखंडी सळ्या हेच पारंपरिक समीकरण डोळ्यांसमोर उभे राहते. काँक्रिटला मजबुती देण्यासाठी स्टीलच्या सळ्यांचा वापर वर्षानुवर्षे केला जातो. मात्र ओलावा, पाणी आणि हवेमुळे या सळ्यांना गंज लागतो आणि कालांतराने काँक्रिटला भेगा पडण्याचा धोका निर्माण होतो. या समस्येवर जपानने वेगळा मार्ग शोधला आहे. ओकिनावातील ‘एचपीसी ओकिनावा’ कंपनीने विकसित केलेल्या हायब्रिड प्रीस्ट्रेस्ड काँक्रिट (HPC) तंत्रज्ञानात पारंपरिक स्टीलऐवजी उच्च तन्यशक्ती असलेल्या कार्बन फायबरच्या तारा वापरल्या जातात. जपान सरकारने ३० जानेवारी २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार, या तंत्रज्ञानामुळे अवघ्या ३८ मिलिमीटर जाडीचे पॅनेल तयार करणे शक्य झाले आहे. मात्र हे संपूर्ण घर स्टीलशिवाय बांधण्याचे तंत्रज्ञान आहे किंवा घर दुप्पट मजबूत होते, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.

या तंत्रज्ञानाचे वैशिष्ट्य केवळ कार्बन फायबरच्या तारा वापरण्यात नाही, तर त्यामागील अभियांत्रिकी प्रक्रियेत आहे. उत्पादनाच्या वेळी कार्बन तारा ताणून ठेवून त्यावर काँक्रिट ओतले जाते. काँक्रिट घट्ट झाल्यानंतर ताण सोडल्यावर त्यात दाब निर्माण होतो. त्याचबरोबर रासायनिक प्रीस्ट्रेसिंगसाठी विशेष प्रसरणशील घटक वापरला जातो. पॉलीप्रोपिलीन फायबरमुळे भेगा पडण्यास प्रतिकार वाढवण्यास मदत होते. कार्बन फायबर गंजत नसल्यामुळे पारंपरिक स्टीलच्या तुलनेत गंजामुळे होणाऱ्या नुकसानाचा धोका कमी होतो. पॅनेल हलके, पातळ आणि डिझाइनच्या दृष्टीने लवचिक बनतात. या तंत्रज्ञानाचे जनक आणि एचपीसी ओकिनावाचे अध्यक्ष मसाकी अहागोन यांनी विकसित केलेल्या या पद्धतीला २०१५ मध्ये जपानमध्ये पेटंट मिळाले. ओकिनावातील सार्वजनिक इमारतींबरोबरच टोकियो आणि कन्साई भागातील व्यावसायिक प्रकल्पांतही त्याचा वापर झाला आहे.

जपानसारख्या भूकंपप्रवण देशात हलके बांधकाम आकर्षक वाटणे स्वाभाविक आहे; पण कार्बन फायबर वापरले म्हणजे इमारत आपोआप भूकंपरोधी होते, असे नाही. पाया, जोड, भिंती, भारवहन क्षमता आणि संपूर्ण संरचनात्मक आराखडा भूकंपरोधी निकषांनुसार असणे आवश्यक आहे. भारतातही हे तंत्रज्ञान वापरण्याची शक्यता तपासता येईल; मात्र त्यासाठी भारतीय बांधकाम मानकांनुसार चाचण्या, मान्यता, खर्च आणि उपलब्धता यांचा अभ्यास गरजेचा आहे. कार्बन फायबर महाग असल्याने ते सर्वसामान्य घरांसाठी तातडीने स्वस्त पर्याय ठरेलच असे नाही. म्हणून जपानी प्रयोगाचे कौतुक जरूर; पण ‘दुप्पट मजबूत घर’ अशा आकर्षक जाहिरातींना भुलण्याआधी तांत्रिक पुरावे मागणेच शहाणपणाचे!