✍️ महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १२ मार्च २०२६ ।। Iran, United States आणि Israel यांच्यात सुरू असलेल्या तणावपूर्ण संघर्षाने जागतिक संरक्षण तज्ज्ञांचे लक्ष वेधले आहे. अत्याधुनिक जेट्स आणि शक्तिशाली क्षेपणास्त्रांच्या युगात इराणने तुलनेने स्वस्त पण प्रभावी तंत्रज्ञान वापरून युद्धाचे समीकरण बदलल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. यामुळे पारंपरिक अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांवर अवलंबून असलेल्या देशांसमोर नवे आव्हान उभे राहिले आहे.
युद्धात पाचव्या पिढीतील स्टेल्थ फायटर जेट्स जसे की F‑35 Lightning II आणि F‑22 Raptor हे अत्यंत शक्तिशाली मानले जातात. मात्र या विमानांच्या ऑपरेशन आणि देखभालीचा खर्च प्रचंड असतो. आधुनिक सेन्सर नेटवर्क, रडार आणि इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर तंत्रज्ञानामुळे अशा विमानांची हालचाल शोधणेही शक्य होत असल्याचे विश्लेषक सांगतात. त्यामुळे अत्याधुनिक पण महागड्या शस्त्रांवर पूर्णपणे अवलंबून राहणे धोकादायक ठरू शकते, असा धडा या संघर्षातून समोर आला आहे.
इराणने युद्धात मोठ्या प्रमाणावर Shahed‑136 drone सारख्या वन-वे अटॅक ड्रोनचा वापर केला आहे. हे ड्रोन शेकडो किंवा हजारोंच्या संख्येने एकाच वेळी हल्ला करू शकतात. अशा ‘ड्रोन स्वॉर्म’ हल्ल्यांमुळे प्रगत एअर डिफेन्स सिस्टीमवर मोठा दबाव निर्माण होतो. महागड्या संरक्षण प्रणालींना अशा मोठ्या संख्येतील स्वस्त ड्रोन रोखण्यासाठी प्रचंड खर्च करावा लागतो, हे या संघर्षातून स्पष्ट झाले आहे.
दुसरीकडे इस्रायलसारख्या देशांकडे THAAD, Patriot missile system, Iron Dome आणि David’s Sling यांसारख्या अत्याधुनिक प्रणाली आहेत. मात्र एका स्वस्त ड्रोन किंवा क्षेपणास्त्राला रोखण्यासाठी लाखो डॉलर खर्च करावे लागतात. त्यामुळे युद्धातील खर्च आणि परिणामकारकता याचे समीकरण बदलत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
भारतातही संरक्षण व्यवस्थेत S‑400 Triumf, Akash NG आणि Prithvi Air Defence यांसारख्या लेअर्ड एअर डिफेन्स प्रणाली आहेत. मात्र भविष्यातील युद्ध लक्षात घेता ‘डायरेक्टेड एनर्जी वेपन्स’ म्हणजेच लेझर आधारित शस्त्रांवर अधिक भर देणे गरजेचे असल्याचे संरक्षण तज्ज्ञांचे मत आहे. त्याचबरोबर BrahMos missile, Rudram missile आणि Agni missile यांसारख्या प्रगत क्षेपणास्त्रांसोबत स्वस्त पण प्रभावी तंत्रज्ञान विकसित करणेही तितकेच महत्त्वाचे ठरणार असल्याचे विश्लेषक सांगत आहेत.