✍️ महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २९ मार्च २०२६ ।। महाराष्ट्रासह देशभरात सुरू असलेला अवेळी पाऊस हा केवळ साधा हवामान बदल नाही, तर पृथ्वीच्या बदलत्या स्वरूपाचा गंभीर इशारा असल्याचं चित्र समोर येत आहे. अचानक ढग दाटणे, विजांचा कडकडाट आणि काही तासांत मुसळधार पाऊस—या सर्व घटनांमागे जागतिक पातळीवरील बदल कारणीभूत असल्याचे तज्ज्ञ सांगत आहेत. विशेषतः वेस्टर्न डिस्टर्बन्सची वाढलेली तीव्रता ही यामागील प्रमुख कारण ठरत आहे. भूमध्य समुद्राकडून येणारे हे बाष्पयुक्त वारे पूर्वी हिवाळ्यातच सक्रिय असायचे, मात्र आता ते उन्हाळ्याच्या सुरुवातीलाही प्रभाव दाखवत आहेत. आर्क्टिक भागातील तापमानवाढ आणि जेट स्ट्रीममधील बदल यामुळे हे वारे थेट महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचत आहेत. परिणामी, वातावरणात अचानक अस्थिरता निर्माण होऊन अवेळी पावसाची परिस्थिती तयार होते.
यासोबतच हिंदी महासागरातील तापमानातील असमतोल—ज्याला इंडियन ओशन डायपोल (IOD) म्हणतात—हे देखील मोठे कारण आहे. अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरातील वाढते तापमान मोठ्या प्रमाणात बाष्प तयार करते. हे बाष्प जेव्हा थंड वाऱ्यांच्या संपर्कात येते, तेव्हा अचानक ढगफुटीसारखा पाऊस पडतो. त्यातच ‘अॅटमॉस्फेरिक रिव्हर्स’ म्हणजेच आकाशातील अदृश्य पाण्याचे प्रवाह ही नवी संकल्पना समोर आली आहे. हवामान बदलामुळे वातावरणात आर्द्रता जास्त काळ टिकून राहते आणि हे प्रवाह हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून भारतात येतात. त्यामुळे काही भागात कोणतीही पूर्वसूचना न देता अतिवृष्टी होत असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. या सगळ्या प्रक्रियेमुळे हवामान अधिक अनिश्चित आणि धोकादायक बनत चालले आहे.
दरम्यान, स्थानिक पातळीवरही बदल मोठ्या प्रमाणात परिणाम करत आहेत. शहरांमधील वाढते तापमान, काँक्रीटचे जंगल आणि हरितक्षेत्रांची घट यामुळे ‘अर्बन हीट आयलंड’ तयार होत आहे. यामुळे गरम हवा वेगाने वर जाते आणि क्युमुलोनिम्बस ढग तयार होतात, ज्यातून विजांसह जोरदार पाऊस कोसळतो. भारतीय हवामान विभाग (IMD) च्या अंदाजानुसार, हा अवेळी पावसाचा जोर ३१ मार्चपर्यंत कायम राहण्याची शक्यता आहे. महाराष्ट्रात विशेषतः मराठवाडा आणि मध्य महाराष्ट्रात विजांच्या कडकडाटासह पावसाचा इशारा देण्यात आला आहे. मात्र १ एप्रिलनंतर परिस्थिती हळूहळू सामान्य होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे नागरिकांनी सतर्क राहून हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊनच घराबाहेर पडावे, असा इशारा देण्यात आला आहे.