🧠 “स्मार्टफोननंतर आता ‘स्मार्ट AI’चा फटका?” – विचारशक्तीला लागतोय ब्रेक!

✍️ महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३ एप्रिल २०२६ ।। तंत्रज्ञान माणसाला मदत करण्यासाठी येतं… पण तेच तंत्रज्ञान हळूहळू माणसाची गरज कमी करू लागलं, तर? आज ChatGPT सारखी एआय साधनं आपल्या रोजच्या आयुष्याचा भाग झाली आहेत. प्रश्न पडला की उत्तर तयार, निबंध हवा की लगेच तयार, गणित असो किंवा कल्पना—सगळं एका क्लिकवर. पण या सोयीच्या आड एक धोकादायक प्रवाह सुरू झाल्याचे संकेत आता संशोधनातून समोर येत आहेत. मेंदूला चालना देण्याऐवजी आपण त्याला “विश्रांती” देऊ लागलो आहोत… आणि हीच विश्रांती उद्या कमकुवतपणात बदलू शकते.

Federal University of Rio de Janeiro च्या अभ्यासात एक स्पष्ट गोष्ट दिसली—जे विद्यार्थी पूर्णपणे एआयवर अवलंबून होते, त्यांच्या मेंदूची सक्रियता कमी होती. स्वतः विचार करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये अधिक चैतन्य आणि सर्जनशीलता दिसून आली. म्हणजेच, मेंदू वापरला तर तो तीक्ष्ण राहतो, आणि टाळला तर तो मंदावतो—ही जुनीच गोष्ट नव्या रूपात पुन्हा समोर आली आहे. Carnegie Mellon University आणि Microsoft यांच्या अभ्यासातही हेच दिसून आलं की, प्रत्येक छोट्या गोष्टीसाठी एआयवर अवलंबून राहिल्यास समस्या सोडवण्याची क्षमता कमी होऊ शकते.

मात्र याचा अर्थ एआय वाईट आहे, असा नाही—प्रश्न आहे वापराचा. Oxford University Press च्या अभ्यासानुसार, १० पैकी ६ विद्यार्थ्यांना वाटतं की एआयमुळे त्यांच्या क्षमतेवर परिणाम होतोय, पण त्याच वेळी काम सोपंही झालं आहे. म्हणजेच, एआय हे साधन आहे—सहाय्यक, पर्याय नाही. जर आपण प्रत्येक उत्तर तयारच घेत राहिलो, तर प्रश्न विचारण्याची सवयच कमी होईल. आणि ज्या दिवशी प्रश्न संपले, त्या दिवशी विचारही संपेल. म्हणूनच, एआयचा वापर करा—पण विचारांची जबाबदारी मात्र स्वतःकडेच ठेवा.