✍️ महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २१ एप्रिल २०२६ ।। सकाळी डोळे उघडताच मोबाईलच्या स्क्रीनवर चमकणारी डझनभर नोटिफिकेशन्स, दिवसाची सुरुवात होण्याआधीच मेंदूवर पडणारा ताण आणि त्यानंतर दिवसभर घ्यावे लागणारे असंख्य छोटे-मोठे निर्णय—आजच्या तरुणांच्या आयुष्यात हीच नवी सामान्य परिस्थिती बनली आहे. कोणता कोर्स निवडायचा, कोणत्या कंपनीत अर्ज करायचा, कोणता करिअर मार्ग योग्य, मित्रांसोबत कुठे जायचे, काय खायचे, किती वेळ सोशल मीडियावर घालवायचा—हे सर्व निर्णय इतक्या वेगाने आणि सतत घ्यावे लागतात की मेंदू अक्षरशः थकून जातो. या सततच्या मानसिक थकव्याला वैद्यकीय भाषेत ‘डिसीजन फटीग’ असे म्हटले जाते. शहरांमधील मनोरोग तज्ज्ञांच्या मते, त्यांच्या दवाखान्यात येणाऱ्या एकूण रुग्णांपैकी तब्बल ४० ते ५० टक्के तरुण या समस्येने त्रस्त आहेत. “काहीही ठरवण्याची ताकद उरलेली नाही,” ही तक्रार आता सामान्य झाली आहे.
‘डिसीजन फटीग’ ही केवळ थकवा वाटण्याची भावना नसून ती एक गंभीर मनोवैज्ञानिक अवस्था आहे. जेव्हा मेंदू सतत अनेक पर्याय हाताळत राहतो, तेव्हा त्याची निर्णयक्षमता हळूहळू कमी होऊ लागते. व्यक्ती गोंधळलेली, चिडचिडी आणि अनिश्चित बनते. काहींना अगदी साधा निर्णय घेण्यासाठीही खूप वेळ लागतो, तर काही जण महत्त्वाचे निर्णय पुढे ढकलत राहतात. अनेकदा घाईत चुकीचे निर्णय घेतले जातात किंवा निर्णय घेणेच टाळले जाते. स्वतःवरचा विश्वास कमी होतो, स्वतःच्या निवडीवर शंका निर्माण होते आणि मेंदू जड झाल्यासारखा वाटतो. ही अवस्था जास्त काळ राहिल्यास मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः डिजिटल लाइफस्टाईल, सततची स्पर्धा, सोशल मीडियाचा दबाव आणि ‘परफेक्ट’ निवड करण्याची धडपड यामुळे तरुण या जाळ्यात अधिक अडकताना दिसत आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, या समस्येवर उपाय शक्य आहेत—पण त्यासाठी जीवनशैलीत काही मूलभूत बदल आवश्यक आहेत. महत्त्वाचे आणि कठीण निर्णय सकाळच्या वेळेत घ्यावेत, कारण त्या वेळी मानसिक ऊर्जा सर्वाधिक असते. स्वतःसाठी निश्चित आणि हेल्दी रूटीन तयार करणे अत्यंत गरजेचे आहे. प्रत्येक गोष्टीत खूप पर्याय ठेवण्याऐवजी मर्यादित निवड ठेवली, तर मेंदूवरील ताण कमी होतो. दर ६० ते ९० मिनिटांनी छोटा ब्रेक घेणे, सतत स्क्रीनसमोर बसणे टाळणे, पुरेशी झोप घेणे आणि संतुलित आहार ठेवणे हे मेंदूच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आजच्या वेगवान जगात निर्णय घेणे टाळता येणार नाही, पण मेंदूला थकू न देता योग्य पद्धतीने जगण्याची सवय लावली, तर ‘डिसीजन फटीग’वर सहज मात करता येऊ शकते.