इराणच्या नव्या इशाऱ्याने तेल, व्यापार आणि महागाईचे वादळ दारात; महासत्तांची धावपळ सुरू
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २ जून २०२६ ।। मध्यपूर्वेतील संघर्षाची धग अजूनही शांत झालेली नसताना जगाच्या अर्थव्यवस्थेसमोर नव्या संकटाची चाहूल लागली आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनीतील तणावामुळे आधीच तेलबाजार अस्थिर झाला असताना, आता इराणने बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनीबाबत दिलेल्या इशाऱ्याने आंतरराष्ट्रीय व्यापारवर्तुळात खळबळ उडाली आहे. अमेरिका आणि इराण यांच्यात चर्चेचे फेरे सुरू असले तरी मैदानावर मात्र संघर्षाचे ढग अधिक गडद होताना दिसत आहेत. इस्रायलने गाझा आणि लेबनॉनमधील कारवाया कायम ठेवल्यास संघर्षाची व्याप्ती वाढेल, असा स्पष्ट इशारा इराणकडून देण्यात आला आहे. हा इशारा केवळ राजकीय नाही, तर जगाच्या ऊर्जा सुरक्षेला थेट स्पर्श करणारा असल्याने अनेक देश सतर्क झाले आहेत.
‘दुःखाचे द्वार’ म्हणून ओळखली जाणारी बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनी ही जागतिक व्यापाराची महत्त्वाची धमनी मानली जाते. तांबडा समुद्र आणि एडनचा आखात यांना जोडणाऱ्या या अरुंद मार्गातून दरवर्षी अब्जावधी डॉलर्सचा व्यापार होतो. युरोप आणि आशिया यांच्यातील बहुतांश समुद्री वाहतूक याच मार्गावर अवलंबून आहे. या सामुद्रधुनीत अडथळा निर्माण झाला, तर हजारो मालवाहू जहाजांना पर्यायी आणि अधिक खर्चिक मार्ग स्वीकारावा लागेल. इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहन उद्योग, औद्योगिक उपकरणे, औषधे आणि दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या पुरवठ्यावर त्याचा थेट परिणाम होऊ शकतो. जागतिक पुरवठा साखळी आधीच अनेक संकटांशी झुंजत असताना हा नवा धक्का महागाईचे संकट अधिक तीव्र करू शकतो.
ऊर्जा पुरवठ्याच्या दृष्टीने बाब-अल-मंदेबचे महत्त्व आणखी मोठे आहे. दररोज लाखो बॅरल कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायू याच मार्गाने युरोप आणि उत्तर अमेरिकेकडे पोहोचतो. त्यामुळे या मार्गावरील कोणतीही अस्थिरता तेल आणि गॅसच्या किमतींना थेट आग लावू शकते. पेट्रोल, डिझेल, एलपीजी, वाहतूक खर्च आणि उद्योगांचे उत्पादन खर्च वाढल्यास त्याचा फटका सामान्य नागरिकांनाही बसणार आहे. घरगुती बजेटपासून उद्योगांच्या नफ्यापर्यंत प्रत्येक पातळीवर परिणाम जाणवू शकतो. म्हणूनच जगातील प्रमुख अर्थव्यवस्था या घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, ही सामुद्रधुनी पूर्णपणे बंद करणे सोपे नाही. या परिसरात अमेरिका, चीन, फ्रान्स, जपान आणि इतर देशांची लक्षणीय लष्करी उपस्थिती आहे. मात्र पूर्ण बंदीपेक्षा मर्यादित हल्ले, ड्रोन कारवाया किंवा जहाजांवरील धोकादायक घटनाही जागतिक व्यापाराला मोठा धक्का देऊ शकतात. सर्वाधिक चिंता निर्माण करणारी शक्यता म्हणजे होर्मुझ आणि बाब-अल-मंदेब या दोन्ही महत्त्वाच्या सामुद्रधुनी एकाच वेळी संकटात सापडण्याची. तसे घडल्यास तेलाच्या किमती विक्रमी पातळीवर जाऊ शकतात आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेला नव्या अस्थिरतेचा सामना करावा लागू शकतो. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील हा संघर्ष आता केवळ प्रादेशिक प्रश्न राहिलेला नसून जगातील प्रत्येक देशाच्या अर्थकारणाशी जोडलेला निर्णायक विषय बनला आहे.