वार्धक्याला आव्हान देणाऱ्या महाप्रकल्पाने जगाचे लक्ष वेधले; विज्ञान की स्वप्नांच्या साम्राज्याची नवी मोहीम?
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३ जून २०२६ ।। जगभरातील महासत्ता शस्त्रास्त्रे, अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञानाच्या शर्यतीत धावत असताना रशियाने आता थेट काळालाच आव्हान देण्याचा निर्धार केल्याचे चित्र दिसत आहे. मानवाचे वार्धक्य थांबवणे, आयुष्य वाढवणे आणि मृत्यूला शक्य तितके दूर ढकलणे, हे शतकानुशतके माणसाचे स्वप्न राहिले आहे. आता हेच स्वप्न वास्तवात आणण्याच्या दिशेने रशियाने तब्बल २६ अब्ज डॉलर्सचा महाप्रकल्प उभारला आहे. ‘आरोग्य संवर्धनासाठी नवीन तंत्रज्ञान’ या नावाखाली सुरू करण्यात आलेल्या या प्रकल्पामुळे जगभरातील वैज्ञानिक वर्तुळात उत्सुकता, तर सामान्यांमध्ये आश्चर्याची लाट पसरली आहे. वार्धक्य ही अपरिहार्य प्रक्रिया मानणाऱ्या विज्ञानालाच आता नवे प्रश्न विचारले जात आहेत. रशियाचा हा प्रयोग यशस्वी झाला तर औषधशास्त्राचा इतिहास बदलू शकतो; अपयशी ठरला तर तो विज्ञानातील आणखी एक महागडा प्रयोग ठरेल.
या महत्त्वाकांक्षी योजनेचा केंद्रबिंदू आहे ‘जीन थेरपी’. मानवी शरीरातील पेशी वृद्ध का होतात, त्यांची कार्यक्षमता का कमी होते आणि डीएनएतील बदलांचा त्यावर नेमका कसा परिणाम होतो, याचा अभ्यास करून वार्धक्याची गती मंदावण्याचा प्रयत्न रशियन शास्त्रज्ञ करत आहेत. दुसऱ्या बाजूला ‘बायोप्रिंटिंग’ या तंत्रज्ञानाद्वारे कृत्रिम अवयव निर्माण करण्याचे संशोधन सुरू आहे. उंदराच्या थायरॉईड ग्रंथीचे यशस्वी बायोप्रिंटिंग झाल्याचा दावा करण्यात आला असून २०३० पर्यंत मानवी अवयव प्रत्यारोपणासाठी अशा तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. शरीरातील एखादा अवयव निकामी झाला तर तो पुन्हा छापून बसवण्याचे स्वप्न आता केवळ विज्ञानकथांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, असा संदेश या प्रकल्पातून दिला जात आहे.
याहून अधिक धाडसी वाटणारा भाग म्हणजे ‘जेनोट्रान्सप्लांटेशन’. या तंत्रज्ञानात विशेष पद्धतीने तयार केलेल्या डुकरांच्या शरीरात मानवी उपयोगासाठी अवयव वाढवले जातात. भविष्यात मूत्रपिंड, हृदय किंवा यकृताची कमतरता भासल्यास असे अवयव प्रत्यारोपित करता येतील, असा दावा रशियाने केला आहे. जगभरात अवयवदानाच्या कमतरतेमुळे हजारो रुग्ण मृत्यूशी झुंज देत असताना हे संशोधन आशेचा किरण ठरू शकते. मात्र, नैतिकता, जैविक सुरक्षितता आणि मानवी आरोग्यावर होणारे दीर्घकालीन परिणाम याबाबत अनेक प्रश्न उपस्थित होत आहेत. विज्ञानाची झेप जितकी मोठी, तितकी तिची जबाबदारीही मोठी असते, याची आठवण या प्रकल्पाने पुन्हा करून दिली आहे.
विशेष म्हणजे या संपूर्ण उपक्रमामागे रशियाच्या सर्वोच्च सत्ताकेंद्राचा प्रभाव असल्याची चर्चा आहे. घटती लोकसंख्या, वाढते सरासरी वय आणि भविष्यातील आरोग्यविषयक आव्हाने यांचा विचार करून हा प्रकल्प उभारण्यात आल्याचे मानले जाते. इतिहासात अमरत्वाचा शोध घेणाऱ्या अनेकांनी प्रयत्न केले, पण बहुतांश प्रयोग अपयशी ठरले. आज मात्र अत्याधुनिक विज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि जनुकीय तंत्रज्ञानाच्या मदतीने रशिया पुन्हा एकदा तोच प्रश्न विचारत आहे—माणूस खरंच वार्धक्यावर विजय मिळवू शकतो का? उत्तर अजून भविष्याच्या गर्भात असले तरी या महाप्रकल्पाने जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे, हे मात्र निर्विवाद सत्य आहे.