४० वर्षांनंतर आरक्षण व्यवस्थेत ऐतिहासिक बदल; वेटिंग तिकीट कन्फर्म होण्याची शक्यता आता आधीच कळणार
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १० जून २०२६ ।। भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात एक नवे डिजिटल पर्व सुरू होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. लाखो प्रवाशांच्या रोजच्या प्रवासाशी जोडलेली रेल्वेची आरक्षण व्यवस्था आता तब्बल चार दशकांनंतर आमूलाग्र बदलणार आहे. १९८६ पासून देशाची सेवा करणारी पॅसेंजर रिझर्व्हेशन सिस्टिम आता निवृत्तीच्या मार्गावर असून तिची जागा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित अत्याधुनिक प्रणाली घेणार आहे. रेल्वे तिकीट मिळेल की नाही, वेटिंग किती पुढे सरकेल, प्रवासाचे नियोजन कसे करावे अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे आता संगणकीय अंदाज नव्हे, तर बुद्धिमान तंत्रज्ञान देणार आहे. त्यामुळे रेल्वे प्रवास अधिक वेगवान, अधिक अचूक आणि अधिक विश्वासार्ह होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
भारतीय रेल्वेने ऑनलाइन आरक्षणाची सुविधा सुरू केल्यानंतर देशातील प्रवास संस्कृतीत मोठा बदल घडवून आणला. आज जवळपास ८८ टक्के रेल्वे तिकिटे डिजिटल माध्यमातून आरक्षित केली जातात. मात्र वाढती प्रवासी संख्या, उत्सव काळातील प्रचंड गर्दी आणि वेटिंग तिकिटांचा गोंधळ यामुळे जुन्या प्रणालीच्या मर्यादा स्पष्ट दिसू लागल्या होत्या. आता नव्या एआय-आधारित प्रणालीमुळे ही परिस्थिती बदलणार आहे. रेल्वे मंत्र्यांनी स्वतः या प्रकल्पाचा आढावा घेत संक्रमण काळात प्रवाशांना कोणतीही अडचण होऊ नये यासाठी विशेष खबरदारी घेण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. ऑगस्टपासून ही प्रणाली टप्प्याटप्प्याने लागू होणार असल्याने रेल्वेच्या डिजिटल परिवर्तनाला वेग मिळणार आहे.
या नव्या व्यवस्थेतील सर्वात आकर्षक आणि उपयुक्त सुविधा म्हणजे वेटिंग लिस्टचा अचूक अंदाज. आतापर्यंत प्रवाशांना तिकीट कन्फर्म होईल की नाही याची केवळ शक्यता गृहीत धरावी लागत होती. आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता पूर्वीच्या लाखो व्यवहारांचा अभ्यास करून तिकीट कन्फर्म होण्याची टक्केवारीच सांगणार आहे. रेल्वेच्या माहितीनुसार, या प्रणालीची अचूकता ५३ टक्क्यांवरून थेट ९४ टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे. म्हणजेच प्रवाशांना अनिश्चिततेच्या अंधारात चाचपडत बसावे लागणार नाही. प्रवासाचे नियोजन, पर्यायी व्यवस्था आणि आर्थिक निर्णय अधिक आत्मविश्वासाने घेता येणार आहेत.
डिजिटल इंडियाच्या दिशेने रेल्वेने उचललेले हे आणखी एक मोठे पाऊल मानले जात आहे. ‘रेलवन’ ॲपला मिळालेला प्रचंड प्रतिसाद त्याचेच उदाहरण आहे. अवघ्या एका वर्षात साडेतीन कोटींहून अधिक नागरिकांनी हे ॲप डाउनलोड केले असून दररोज लाखो तिकिटांची बुकिंग त्याद्वारे होत आहे. तिकीट आरक्षण, रद्दीकरण, कोच माहिती, तक्रार नोंदणी आणि खाद्यपदार्थ मागविण्यापासून अनेक सेवा आता एका क्लिकवर उपलब्ध झाल्या आहेत. नव्या एआय आरक्षण प्रणालीमुळे भारतीय रेल्वे केवळ रुळांवर धावणारी यंत्रणा राहणार नाही, तर तंत्रज्ञानाच्या बळावर प्रवाशांच्या अपेक्षा ओळखणारी आणि त्यांना अधिक सक्षम सेवा देणारी स्मार्ट व्यवस्था बनण्याच्या दिशेने आणखी एक मोठी झेप घेणार आहे.