ताशी ३२० किमी वेग, भूकंपाचा इशारा मिळताच ट्रेन आपोआप थांबणार; विद्युतीकरणाच्या कामाला वेग
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २६ जुलै २०२६ ।। देशात विकासाची स्वप्ने दाखवली जातात, पण ती प्रत्यक्षात उतरवताना वेगाइतकाच सुरक्षेलाही प्राधान्य दिले जाते का, हा प्रश्न कायम उपस्थित केला जातो. मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पाने मात्र या प्रश्नाचे उत्तर अत्याधुनिक तंत्रज्ञानातून देण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. ताशी तब्बल ३२० किलोमीटर वेगाने धावणाऱ्या या रेल्वेला केवळ वेगाची पंखेच नाहीत, तर भूकंपाचा धोका ओळखून काही क्षणांत स्वतः थांबण्याची बुद्धिमत्ताही दिली जात आहे.
मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन मार्गाच्या विद्युतीकरणाचे काम सध्या वेगाने सुरू असून, अखंड आणि स्थिर वीजपुरवठ्यासाठी देशात प्रथमच २×२५ केव्ही ओव्हरहेड ट्रॅक्शन प्रणाली वापरण्यात येत आहे. हा केवळ तांत्रिक बदल नाही, तर भारतीय रेल्वेच्या इतिहासातील नवे पर्व आहे. वेगवान रेल्वेला अखंड ऊर्जा मिळाली नाही, तर वेग हा धोकाही ठरू शकतो. त्यामुळे वीजपुरवठ्यात कोणताही अडथळा येऊ नये, यासाठी संपूर्ण यंत्रणा अत्यंत बारकाईने उभारली जात आहे.
बुलेट ट्रेनला वीजपुरवठा करण्यासाठी अत्याधुनिक कंपाउंड कॅटेनरी प्रणाली उभारण्यात येत आहे. ताशी ३२० किलोमीटर वेगाने धावत असतानाही ट्रेनचा पॅन्टोग्राफ ओव्हरहेड वायरमधून अखंड वीज घेऊ शकेल, यासाठी प्रत्येक तार अचूक ताण आणि मोजमापानुसार बसवली जात आहे. त्यामुळे ठिणग्या उडणे, वीजपुरवठ्यातील चढ-उतार किंवा तांत्रिक व्यत्यय मोठ्या प्रमाणात टाळता येणार आहेत.
राष्ट्रीय वीज ग्रीडमधून वीज प्रथम विशेष ग्रीड सबस्टेशनमध्ये आणली जाईल. त्यानंतर मार्गावरील १४ ट्रॅक्शन सबस्टेशनच्या माध्यमातून ती बुलेट ट्रेनपर्यंत पोहोचवली जाईल. यापैकी पाच सबस्टेशन महाराष्ट्रात — मुंबई, ठाणे, विरार, बोईसर आणि ठाणे डेपो येथे उभारले जात आहेत. तर गुजरातमध्ये वापी, बिलीमोरा, सुरत, भरूच, वडोदरा, आनंद, अहमदाबाद आणि साबरमती डेपो यांसह नऊ ठिकाणी ही सुविधा उभारली जात आहे.
वेगवान रेल्वेमध्ये एका विद्युत विभागातून दुसऱ्या विभागात प्रवेश करताना वीजपुरवठा खंडित होणे म्हणजे मोठा धोका. त्यामुळे संपूर्ण मार्गावर ३१ स्विचिंग पोस्ट उभारण्यात येत आहेत. एखादा बिघाड झाल्यास संबंधित विभाग तातडीने वेगळा करता येईल आणि उर्वरित मार्गावरील सेवा सुरक्षित ठेवता येईल. याशिवाय स्थानके, सिग्नलिंग व्यवस्था, देखभाल केंद्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी १६ वितरण सबस्टेशनही उभारण्यात येत आहेत.
या प्रकल्पातील सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे भूकंप सुरक्षा. प्रत्येक ट्रॅक्शन सबस्टेशनमध्ये अत्याधुनिक सिस्मोमीटर बसवले जाणार आहेत. भूकंपाची प्राथमिक हालचाल जाणवताच ही यंत्रणा काही सेकंदांत इशारा देईल आणि संरक्षणात्मक प्रक्रिया सुरू करेल. त्यामुळे संभाव्य धोक्याची चाहूल लागताच बुलेट ट्रेन आपोआप थांबवणे शक्य होणार आहे. वेग जितका महत्त्वाचा, तितकीच प्रवाशांच्या जीविताची सुरक्षितता अधिक महत्त्वाची असल्याचा संदेश या तंत्रज्ञानातून दिला जात आहे.
मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेनचा ५०८ किलोमीटर लांबीचा मार्ग टप्प्याटप्प्याने सुरू होणार असून, १५ ऑगस्ट २०२७ रोजी गुजरातमधील सुरत ते बिलीमोरा हा पहिला टप्पा कार्यान्वित करण्याचे नियोजन आहे. पूर्ण प्रकल्प सुरू झाल्यानंतर मुंबई ते अहमदाबाद हे अंतर अवघ्या दोन तास सात मिनिटांत पार करता येणार आहे. यानंतर मुंबई–पुणे–हैदराबाद, हैदराबाद–बंगळुरू आणि हैदराबाद–चेन्नई या हाय-स्पीड रेल्वे मार्गांनाही गती मिळणार आहे.
भारतातील रेल्वेचा प्रवास आता केवळ एका स्थानकातून दुसऱ्या स्थानकापर्यंतचा राहिलेला नाही. तो वेग, सुरक्षितता आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या नव्या युगात प्रवेश करण्याचा प्रवास ठरत आहे. मात्र या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे खरे यश केवळ वेगात नसून, तो सामान्य प्रवाशांच्या विश्वासाला किती वेग देतो, यावरच ठरणार आहे.