प्रशांत महासागरात तापलं पाणी, बळीराजाच्या कपाळावर चिंतेच्या आठ्या; मान्सूनच्या भवितव्यावर प्रश्नचिन्ह
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १३ जून २०२६ ।। महाराष्ट्रात मान्सूनचे ढग आकाशात दिसत असले, तरी शेतकऱ्यांच्या मनात काळजीचे ढग अधिक गडद होताना दिसत आहेत. कारण दूर प्रशांत महासागरात घडणाऱ्या एका हवामान बदलाने आता महाराष्ट्राच्या शिवारात धडकी भरवली आहे. जगभरातील हवामान तज्ज्ञांच्या चर्चेचा विषय ठरलेला ‘एल निनो’ पुन्हा सक्रिय झाल्याची नोंद झाल्यानंतर शेतीप्रधान भारतात चिंतेची घंटा वाजू लागली आहे. पावसाच्या थेंबावर जगणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी हा शब्द केवळ वैज्ञानिक संज्ञा नाही, तर दुष्काळ, नापिकी आणि आर्थिक संकटाचा इशारा मानला जातो. यंदाचा एल निनो १९५० नंतरच्या सर्वाधिक तीव्र स्वरूपात दिसण्याची शक्यता व्यक्त होत असल्याने राज्यातील लाखो शेतकरी आणि कृषी अर्थव्यवस्था सावध झाली आहे.
एल निनोचा इतिहास पाहिला तर त्याने अनेकदा भारतीय मान्सूनची वाट अडवली आहे. प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान वाढले की त्याचे परिणाम हजारो किलोमीटर दूर भारतातील पावसावर होतात, हे विज्ञानाचे विलक्षण पण कठोर वास्तव आहे. यंदाही अशीच परिस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त होत आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार पावसाचे प्रमाण कमी राहू शकते, तर काही भागांत पाऊस अतिशय अनियमित स्वरूपात कोसळू शकतो. परिणामी पेरण्या खोळंबणे, उगवलेली पिके करपणे किंवा वाढीच्या टप्प्यावर पाण्याअभावी नुकसान होणे, अशा संकटांची मालिका उभी राहू शकते. शेतकरी बी-बियाणे, खत आणि मशागतीवर खर्च करून आकाशाकडे पाहत राहील, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.
या संभाव्य संकटाचा फटका केवळ शेतकऱ्यांपुरता मर्यादित राहणार नाही. शेतीवर आधारित संपूर्ण अर्थचक्र हादरण्याची शक्यता आहे. खरिपाचे उत्पादन घटले तर अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण होऊ शकतो. बाजारात धान्य, डाळी, भाजीपाला आणि फळांचे दर भडकू शकतात. महागाईचा राक्षस पुन्हा डोके वर काढू शकतो. ग्रामीण अर्थव्यवस्था कमकुवत झाली तर त्याचे पडसाद शहरांपर्यंत उमटतील. एका बाजूला शेतकऱ्यांचे उत्पन्न घटेल, तर दुसऱ्या बाजूला ग्राहकांच्या खिशावर अतिरिक्त भार पडेल. त्यामुळे एल निनोचा विषय केवळ हवामानाचा नसून तो राज्याच्या अर्थकारणाशी थेट जोडला गेला आहे.
याच पार्श्वभूमीवर राज्य सरकारनेही परिस्थितीची गंभीर दखल घेतली आहे. बदलत्या हवामानाचा अभ्यास करण्यासाठी विशेष यंत्रणा सक्रिय करण्यात आली असून कृषी विद्यापीठांच्या सल्ल्याने पेरण्या करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. मात्र संकटाची चाहूल लागली असली तरी त्यावर मात करण्यासाठी केवळ सरकारी यंत्रणा नव्हे, तर प्रत्येक शेतकरी आणि नागरिकानेही सज्ज होणे गरजेचे आहे. पाण्याचा काटकसरीने वापर, कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य आणि जलसंधारणाच्या उपाययोजना याच पुढील काळातील खरी कवचकुंडले ठरणार आहेत. कारण आकाशातील ढगांचा भरोसा कमी झाला, तर जमिनीतील प्रत्येक थेंब सोन्याहून मौल्यवान ठरणार आहे.