FSSAI चा १५ नामांकित ब्रँड्सवर बडगा; ‘ऑरगॅनिक’, ‘हेल्दी’ आणि ‘व्हिटॅमिन’च्या गाजावाजामागील धक्कादायक वास्तव समोर
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १६ जून २०२६ ।। भारतीय ग्राहकाला गेल्या काही वर्षांत एक नवीन मोहिनी पडली आहे—‘हेल्दी’, ‘ऑरगॅनिक’, ‘नेचरल’, ‘झिरो’ आणि ‘व्हिटॅमिन’ अशा गोंडस शब्दांची! दुकानात एखाद्या पॅकेटवर हे शब्द दिसले की ग्राहकाची खात्री पटते की, हे उत्पादन आरोग्यासाठी वरदानच असणार. पण आता या शब्दांच्या रंगीत फुग्याला भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने जोरदार टाचणी लावली आहे. देशातील तब्बल १५ नामांकित फूड ब्रँड्सना कारणे दाखवा नोटीस बजावत FSSAI ने एकच संदेश दिला आहे—ग्राहकांच्या भावनांशी खेळण्याचा उद्योग आता चालणार नाही. ‘हेल्दी’च्या नावाखाली विकल्या जाणाऱ्या अनेक उत्पादनांचा आरोग्याशी फारसा संबंध नसल्याचा संशय व्यक्त करत नियामक संस्थेने थेट कारवाईचा दंडुका उगारला आहे. त्यामुळे बाजारपेठेत मोठी खळबळ उडाली असून लाखो ग्राहकांच्या विश्वासालाच तडा गेला आहे.
या कारवाईतील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे अनेक कंपन्यांनी आपल्या उत्पादनांच्या नावातूनच ग्राहकांची दिशाभूल केल्याचा आरोप आहे. ‘ऑरगॅनिक’ असल्याचा दावा करणाऱ्या काही ब्रँड्सकडे आवश्यक प्रमाणपत्रेच नसल्याचे आढळले. ‘व्हेगन’ म्हणवणाऱ्या उत्पादनांकडे अधिकृत मान्यता नाही, तर ‘झिरो मैदा’ म्हणून विकल्या जाणाऱ्या पदार्थांमध्ये प्रत्यक्षात गव्हाशी संबंधित घटक असल्याचे निदर्शनास आले. म्हणजे बाजारात आरोग्याचे कवच चढवून विक्रीचा खेळ सुरू असल्याचे चित्र समोर आले आहे. ग्राहकांना वाटते ते पौष्टिक पदार्थ खरेदी करत आहेत; पण प्रत्यक्षात अनेक ठिकाणी शब्दांचा बाजार मांडून विश्वासाचीच विक्री केली जात असल्याचा आरोप आता अधिकृतपणे पुढे आला आहे.
विशेष म्हणजे या यादीत काही लोकप्रिय आणि घराघरात पोहोचलेले ब्रँड्सही आहेत. ‘हेल्दी’ किंवा ‘ऑरगॅनिक’ हा शब्द उत्पादनाच्या नावात लावला की ग्राहक अधिक पैसे मोजायला तयार होतो, हे कंपन्यांनी अचूक ओळखले. त्यामुळे गुणवत्तेपेक्षा प्रतिमेची विक्री अधिक झाली. एखाद्या ज्यूसमध्ये केवळ चार टक्के फळांचा अर्क असताना तो शुद्ध फळरस असल्याचा आभास निर्माण करणे, किंवा सामान्य उत्पादनाला ‘हेल्थ’चा शिक्का लावून बाजारात आणणे, हा प्रकार आता चौकशीच्या भोवऱ्यात सापडला आहे. FSSAI ने स्पष्ट केले आहे की, आरोग्यविषयक दावा करायचा असेल तर त्यामागे शास्त्रीय आधार, प्रमाणपत्रे आणि नियमांचे पालन आवश्यक आहे. अन्यथा तो सरळ ग्राहक फसवणुकीचा प्रकार मानला जाईल.
या कारवाईचा परिणाम केवळ १५ कंपन्यांपुरता मर्यादित राहणार नाही. संपूर्ण खाद्य उद्योगासाठी हा मोठा इशारा आहे. ग्राहकांनी आता चमकदार पॅकेजिंग, मोठे दावे आणि आकर्षक शब्दांपेक्षा लेबलवरील माहिती व प्रमाणपत्रे तपासण्याची गरज आहे. ‘हेल्दी’ लिहिले म्हणून उत्पादन आरोग्यदायी ठरत नाही आणि ‘ऑरगॅनिक’ म्हटले म्हणून ते सेंद्रियच असेल याची हमी नसते, हे या प्रकरणाने अधोरेखित केले आहे. FSSAI च्या या कारवाईमुळे बाजारपेठेत पारदर्शकता वाढण्याची अपेक्षा असली तरी एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे—ग्राहकांच्या आरोग्याच्या नावावर सुरू असलेला शब्दांचा खेळ आता तपासाच्या कक्षेत आला आहे आणि त्यामुळे अनेक नामांकित ब्रँड्सची झोप उडाली आहे.