हवामान बदलाचा इशारा गंभीर; भाविकांच्या श्रद्धेसमोर निसर्गाचे कठोर वास्तव
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २९ जून २०२६ ।। हिमालयाच्या कुशीत दरवर्षी श्रद्धेचा शुभ्र चमत्कार उभा राहतो आणि लाखो भाविक “हर हर महादेव”चा जयघोष करत अमरनाथ गुहेकडे धाव घेतात. पण यंदा त्या श्रद्धेच्या प्रतीकावरच उष्णतेचा घाला पडला आहे. पवित्र अमरनाथ गुहेतील नैसर्गिक हिमलिंग यात्रा सुरू होण्यापूर्वीच झपाट्याने वितळू लागल्याने भाविकांसह प्रशासनाची चिंता वाढली आहे. निसर्गाच्या कुशीत घडणारा हा चमत्कार हवामानाच्या लहरींवर अवलंबून असतो; मात्र यंदा वाढत्या तापमानाने त्याची उंचीच कमी केली आहे. शिवभक्तांच्या श्रद्धेला धक्का बसू नये म्हणून प्रशासनाने यात्रेवर कोणताही परिणाम होणार नसल्याचे स्पष्ट केले असले, तरी निसर्ग देत असलेला हा इशारा दुर्लक्षित करून चालणार नाही.
समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३,८८० मीटर उंचीवरील अमरनाथ गुहेत दरवर्षी ठिबकणाऱ्या पाण्याच्या गोठण्याने हिमलिंगाची निर्मिती होते. पण यंदा जून महिन्यातील असामान्य उष्णतेमुळे हा नैसर्गिक क्रमच विस्कळीत झाला आहे. उंच पर्वतीय भागातही बर्फ झपाट्याने वितळत असून हिमलिंगाचा आकार दिवसागणिक लहान होत आहे. मागील हिवाळ्यात अपेक्षेपेक्षा कमी हिमवृष्टी झाल्याने परिसरात आवश्यक तेवढा गारवा निर्माण झाला नाही. परिणामी, गुहेतील नैसर्गिक वातावरणावर त्याचा थेट परिणाम झाला. निसर्गाची प्रत्येक साखळी एकमेकांशी जोडलेली असते आणि त्यातील एका दुव्यातील बदल किती मोठे परिणाम घडवू शकतो, याचे हे जिवंत उदाहरण ठरत आहे.
पर्यावरण तज्ज्ञांनी यामागे हवामान बदलाचे गंभीर संकट असल्याचा इशारा दिला आहे. गेल्या काही वर्षांतही हिमलिंग वेळेआधी वितळल्याच्या घटना घडल्या होत्या; मात्र यंदाची परिस्थिती अधिक चिंताजनक मानली जात आहे. जागतिक तापमानवाढ, बदलते हिमवर्षावाचे चक्र आणि वाढते पर्यावरणीय असंतुलन यामुळे हिमालयाचे स्वरूपच बदलू लागल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. श्रद्धेचा विषय म्हणून या घटनेकडे पाहिले जात असले, तरी त्यामागील वैज्ञानिक वास्तवही तितकेच गंभीर आहे. निसर्गाची भाषा समजून घेतली नाही, तर उद्या केवळ हिमलिंगच नव्हे तर हिमालयातील अनेक नैसर्गिक वारसे धोक्यात येऊ शकतात.
दरम्यान, ३ जुलैपासून सुरू होणाऱ्या अमरनाथ यात्रेची सर्व तयारी अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे. पहलगाम आणि बालटाल या दोन्ही मार्गांवर भाविकांसाठी आवश्यक सुविधा उभारण्यात येत आहेत. प्रशासनाने अफवांवर विश्वास न ठेवण्याचे आवाहन करत दर्शन व्यवस्थेत कोणताही अडथळा येणार नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. मात्र वाढत्या तापमानाचा अंदाज लक्षात घेता हिमलिंगाचा आकार आणखी कमी होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे यंदाची अमरनाथ यात्रा केवळ श्रद्धेची नव्हे, तर हवामान बदलाच्या कठोर वास्तवाची साक्ष देणारी ठरणार आहे. भगवान शंकरावरील भक्ती अबाधित राहील; पण निसर्गाचा समतोल राखण्याची जबाबदारीही तितक्याच श्रद्धेने स्वीकारली, तरच भविष्यात हा दिव्य हिमचमत्कार कायम राहू शकेल.