संतांच्या नदीत रसायनांचा महाप्रसाद; प्रशासनाच्या निष्क्रियतेवर संताप
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ०३ जुलै २०२६ ।। आळंदीच्या पवित्र इंद्रायणीला पुन्हा एकदा फेसाचे पांघरूण चढले आहे. पण हा भक्तीचा शुभ्र रंग नाही, तर प्रशासनाच्या निष्काळजीपणाचा आणि प्रदूषणकर्त्यांच्या बिनधास्तपणाचा काळाकुट्ट पुरावा आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखी प्रस्थानाला अवघे सहा दिवस उरले असताना नदीत रसायनयुक्त सांडपाणी मिसळून तिला साबणाच्या टबात रूपांतरित करणाऱ्यांना कसलीच भीती उरलेली दिसत नाही. लाखो वारकरी ज्यात स्नान करतात, आचमन करतात, त्या नदीची अशी अवस्था होत असताना संबंधित यंत्रणा मात्र हातावर हात ठेवून तमाशा पाहत बसली आहे. नदीत फेस उसळतो, वारकरी धास्तावतात, नागरिक ओरडतात आणि प्रशासन नेहमीप्रमाणे बैठकींचे कागद रंगवत बसते. नदी श्वास गुदमरून तडफडतेय, पण जबाबदार अधिकाऱ्यांच्या संवेदनांना अजूनही जाग आलेली नाही.
गुरुवारी सकाळी पिंपरी-चिंचवड परिसरातून मोठ्या प्रमाणावर जलपर्णी नदीत सोडण्यात आली आणि सायंकाळ होताच रसायनयुक्त सांडपाण्याचा मारा सुरू झाला. काही तासांतच इंद्रायणीच्या पाण्यावर पांढऱ्या फेसाचे थर साचले. जणू नदी नव्हे, तर एखाद्या रासायनिक कारखान्याचा ड्रेनेजच वाहत आहे, असे भयावह चित्र निर्माण झाले. औद्योगिक सांडपाणी, घरगुती मैलामिश्रित पाणी आणि प्रक्रिया न केलेले रसायनयुक्त द्रव थेट नदीत सोडले जात असल्याचा आरोप अनेक वर्षांपासून होत आहे. पण दोषींवर कारवाई करण्याऐवजी प्रत्येक वेळी चौकशीची घोषणा आणि आश्वासनांचे ढोल वाजवले जातात. प्रदूषण करणाऱ्यांची हिंमत इतकी वाढली आहे की, वारीच्या तोंडावरही त्यांना नदीत विष ओतण्याची लाज वाटत नाही. कारण त्यांना खात्री आहे—कारवाईची तलवार कधीच म्यानातून बाहेर येणार नाही.
या प्रदूषणाचा फटका केवळ नदीलाच नाही, तर हजारो गावकऱ्यांच्या आणि लाखो वारकऱ्यांच्या आरोग्यालाही बसणार आहे. नदीकाठच्या विहिरी, कूपनलिका आणि पाणीपुरवठा यंत्रणा याच नदीवर अवलंबून आहेत. फेसाळलेल्या आणि रसायनांनी भरलेल्या पाण्यात स्नान करणाऱ्या भाविकांना त्वचारोग, संसर्ग आणि इतर गंभीर आजारांचा धोका निर्माण झाला आहे. अनेक वारकरी श्रद्धेपोटी नदीचे आचमनही करतात. श्रद्धेच्या नावावर विष प्यावे लागण्याची वेळ भक्तांवर येत असेल, तर ती केवळ पर्यावरणाची नव्हे, तर प्रशासनाच्या नैतिक दिवाळखोरीची साक्ष आहे. संतांच्या भूमीत भक्तीचा सोहळा भरायचा आणि त्याच वेळी नदीत रसायनांचा महापूर वाहायचा, हा विरोधाभास राज्यासाठी लज्जास्पद आहे.
आळंदी नगरपरिषदेचे मुख्याधिकारी माधव खांडेकर यांनी पिंपरी-चिंचवड हद्दीतून अचानक प्रदूषित पाणी सोडल्यामुळे ही परिस्थिती निर्माण झाल्याचे सांगत जिल्हाधिकारी स्तरावर प्रश्न मांडण्याचे आश्वासन दिले आहे. पण प्रश्न असा आहे की, आश्वासनांनी फेस नाहीसा होतो का? महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि औद्योगिक विभाग यांच्यातील जबाबदारीची चेंडूफेक आता थांबली पाहिजे. संतांच्या इंद्रायणीला वाचवण्यासाठी केवळ बैठका नव्हे, तर दोषींवर कठोर दंडात्मक कारवाई, सांडपाण्यावर तातडीची प्रक्रिया आणि कायमस्वरूपी यंत्रणा उभी करावी लागेल. अन्यथा उद्या वारकरी इंद्रायणीत स्नानाला उतरतील, पण त्यांच्या श्रद्धेपेक्षा प्रशासनाची निष्क्रियता अधिक खोल असल्याची कडू जाणीव प्रत्येकाला होईल.