१९४७ ते २०२६चा प्रवास समजून घ्या; डॉलरसमोर रुपया का कमजोर होत गेला?
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १७ ऑगस्ट २०२६ ।। १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा एका डॉलरची किंमत सुमारे ३ रुपये ३० पैसे होती. आज डॉलरच्या तुलनेत रुपयाची किंमत ९५ रुपयांच्या आसपास पोहोचल्याचे चित्र आहे. म्हणजेच आठ दशकांच्या प्रवासात भारतीय चलनाने डॉलरसमोर मोठी घसरण अनुभवली. पण या आकड्याकडे केवळ ‘रुपया कमजोर झाला’ एवढ्यापुरते पाहणे म्हणजे इतिहासाची अर्धीच पाने वाचणे ठरेल. देशाची अर्थव्यवस्था, आयात-निर्यात, तेलाची गरज, परकीय गुंतवणूक, कर्ज, युद्धजन्य परिस्थिती आणि अमेरिकन डॉलरची जागतिक ताकद अशा अनेक घटकांनी रुपयाचा हा प्रवास ठरवला. विशेषतः भारताची आयात निर्यातीपेक्षा जास्त राहिली की डॉलरची मागणी वाढते आणि त्याचा थेट दबाव रुपयावर येतो.
रुपयाच्या घसरणीची कथा स्वातंत्र्यानंतर लगेचच सुरू झाली. १९४९ मध्ये ब्रिटनने पाउंडचे अवमूल्यन केल्यानंतर रुपयाचे मूल्यही कमी झाले आणि डॉलरसमोरचा दर सुमारे ४.७६ रुपयांवर गेला. त्यानंतर १९६६ मध्ये भारताने आर्थिक परिस्थिती आणि निर्यात वाढवण्याच्या उद्देशाने रुपयाचे मोठे अवमूल्यन केले. डॉलरचा तुटवडा, वाढती आयात आणि युद्धजन्य परिस्थिती यामुळे अर्थव्यवस्थेवर दबाव होता. पुढील दशकांत तेल, कच्चा माल आणि यंत्रसामग्रीची आयात वाढत गेली. त्याचवेळी परकीय कर्ज आणि त्यावरील व्याजाचा भार वाढला. परिणामी डॉलरची गरज वाढत गेली आणि रुपयाची ताकद कमी होत गेली.
१९९०च्या दशकाच्या सुरुवातीला परिस्थिती आणखी गंभीर झाली. गल्फ युद्धामुळे तेलाचे दर वाढले, आयात खर्च वाढला आणि भारताच्या परकीय चलनसाठ्यावर ताण आला. आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी रुपयाचे पुन्हा अवमूल्यन करण्यात आले. १९९३ मध्ये रुपयाचा विनिमय दर अधिक प्रमाणात बाजाराच्या शक्तींवर सोपवण्यात आला. पुढे २००८च्या जागतिक आर्थिक संकटात आणि २०१३मध्ये परकीय गुंतवणूकदारांनी भारतीय बाजारातून पैसा काढल्याने रुपयावर दबाव वाढला. २०१३मध्ये डॉलरसमोर रुपया ६८.८५पर्यंत घसरला. त्यानंतर तेलाच्या किमती कमी झाल्याने काही काळ दिलासा मिळाला; मात्र २०१८मध्ये पुन्हा महाग तेल आणि मजबूत डॉलरमुळे दबाव निर्माण झाला. कोविड काळात गुंतवणूकदारांनी सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या डॉलरकडे धाव घेतल्यानेही रुपयाला धक्का बसला.
म्हणून आजचा ९५ रुपयांच्या आसपासचा डॉलर हा एका दिवसाचा पराभव नाही; तो आठ दशकांच्या आर्थिक प्रवासाचा परिणाम आहे. भारताची आयात सतत वाढत राहिली, विशेषतः कच्च्या तेलासाठी डॉलरची मोठी गरज निर्माण झाली, तर जागतिक बाजारात अमेरिकन डॉलरचे वर्चस्व कायम राहिले. भविष्यात रुपयावरील दबाव कमी करण्यासाठी निर्यात वाढवणे, परकीय गुंतवणूक आकर्षित करणे, ऊर्जा आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि परकीय चलनसाठा मजबूत ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. शेवटी प्रश्न फक्त ‘डॉलर ९५ का झाला?’ एवढाच नाही; भारत डॉलर कमावतो किती आणि खर्च करतो किती, याचे गणितच रुपयाचे पुढचे भविष्य ठरवणार आहे.