रम, व्हिस्की, ब्रँडी, वाईन आणि बिअर उत्पादकांवर एफएसएसएआयची कारवाई; दिशाभूल करणारे दावे आणि नियमभंगावर केंद्राचा दणका
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १० जुलै २०२६ ।। Alcohol Manufacturers : बाटलीवर झगमगणारे लेबल, आकर्षक नाव आणि ‘वर्षानुवर्षे परिपक्व’ झाल्याचा गाजावाजा… ग्राहकाला वाटते, जे लिहिले आहे तेच खरेअसेल. पण चवीचा गोडवा आणि जाहिरातीचा झगमगाट यांच्या आड जर नियमभंग दडला असेल, तर तो उघड करणे ही नियामक संस्थेची जबाबदारी असते. भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (एफएसएसएआय) आता देशातील अनेक मद्यनिर्मिती कंपन्यांविरोधात अशीच धडक कारवाई सुरू केली आहे. अतिरिक्त फ्लेवर्सचा कथित अनधिकृत वापर आणि वयोसंबंधित दिशाभूल करणाऱ्या दाव्यांबाबत संबंधित कंपन्यांना नोटिसा बजावत स्पष्टीकरण मागविण्यात आले आहे. नियम मोडून बाजारपेठ जिंकण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांना आता कायद्याचा चाबूक बसण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत.
एफएसएसएआयने अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा, २००६ तसेच अन्न सुरक्षा व मानके (मद्यपेय) नियम, २०१८ अंतर्गत ही कारवाई सुरू केली आहे. तपासात काही कंपन्या रम, ब्रँडी, जिन, माल्ट किंवा ग्रेन व्हिस्की, वाईन आणि बिअरमध्ये नैसर्गिक चव व सुगंधाची नक्कल करणारे अतिरिक्त फ्लेवर्स वापरत असल्याचे निदर्शनास आल्याचे प्राधिकरणाने म्हटले आहे. नियमांनुसार अशा उत्पादनांमध्ये त्यांच्या मूळ नैसर्गिक वैशिष्ट्यांनाच प्राधान्य असणे आवश्यक आहे. याशिवाय काही उत्पादक मद्याच्या वयाबाबत ग्राहकांची दिशाभूल करणारे शब्द किंवा दावे करत असल्याचाही आरोप करण्यात आला आहे. विशेषतः ‘Aged’ किंवा तत्सम उल्लेख करताना ब्लेंडमधील सर्वात कमी वयाच्या स्पिरिटचा आधार घेणे बंधनकारक असताना, काही ठिकाणी या नियमाचे पालन न झाल्याचे एफएसएसएआयच्या निदर्शनास आले आहे.
या पार्श्वभूमीवर संबंधित कंपन्यांना कारणे दाखवा नोटिसा बजावण्यात आल्या असून त्यांच्याविरोधात पुढील कारवाई का करण्यात येऊ नये, याबाबत स्पष्टीकरण सादर करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. ही कारवाई अंतिम निर्णय नसून, नियमभंगाच्या प्राथमिक निरीक्षणांनंतर सुरू करण्यात आलेली वैधानिक प्रक्रिया आहे. कंपन्यांचे म्हणणे ऐकून आणि उपलब्ध पुराव्यांची तपासणी करून पुढील निर्णय घेतला जाणार आहे. मात्र या कारवाईमुळे मद्यपेयांच्या उत्पादन प्रक्रिया, लेबलिंग आणि ग्राहकांना दिल्या जाणाऱ्या माहितीकडे अधिक बारकाईने पाहिले जाणार असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
बाजारात विश्वास विकत घेता येत नाही; तो केवळ पारदर्शकतेनेच मिळवावा लागतो. ग्राहक कोणतेही उत्पादन खरेदी करताना त्यावरील माहिती खरी आणि नियमांनुसार असल्याची अपेक्षा ठेवतो. त्यामुळे चव वाढविण्यासाठी किंवा विक्री वाढविण्यासाठी नियमांना वाकविण्याचा प्रयत्न झाला, तर त्यावर कारवाई होणे स्वाभाविक आहे. एफएसएसएआयची ही मोहीम केवळ मद्यनिर्मिती कंपन्यांसाठी इशारा नाही, तर संपूर्ण अन्न व पेय उद्योगाला दिलेला स्पष्ट संदेश आहे—ब्रँड मोठा असला तरी कायदा त्याहून मोठा असतो आणि ग्राहकांच्या विश्वासाशी तडजोड करणाऱ्यांना आता उत्तर द्यावेच लागणार.