गौतम गंभीर यांच्या प्रशिक्षकपदाच्या कालखंडात टीम इंडियाच्या नावावर नकोसे ठरले १५ विक्रम; प्रश्न फक्त निकालाचा नाही, तर संघाच्या दिशेचाही
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ११ जुलै २०२६ ।। क्रिकेटमध्ये पराभव नवीन नसतो. ऑस्ट्रेलिया हरतो, इंग्लंड हरतो, दक्षिण आफ्रिका हरते. पण प्रत्येक पराभव इतिहासाच्या वहीत लाल शाईने नोंदला जाऊ लागला, तर तो केवळ निकाल राहत नाही; तो व्यवस्थेचा आरसा बनतो. भारतीय क्रिकेटने गेल्या अनेक दशकांत असंख्य सुवर्णक्षण अनुभवले. परंतु गौतम गंभीर यांच्या प्रशिक्षकपदाच्या कालावधीत टीम इंडियाच्या नावावर एक-दोन नव्हे, तर तब्बल १५ नकोसे विक्रम जमा झाले आहेत. प्रत्येक मालिकेनंतर एखादा जुना अभेद्य किल्ला ढासळला, प्रत्येक दौऱ्यानंतर “प्रथमच” हा शब्द भारताच्या पराभवासमोर उभा राहिला. मैदानावरची धूळ झटकता येते; पण इतिहासावर उमटलेले हे डाग सहज पुसता येत नाहीत.
या कालखंडात भारताने ब्रिस्टलमध्ये इंग्लंडविरुद्ध प्रथमच आंतरराष्ट्रीय सामना गमावला. मायदेशात न्यूझीलंडविरुद्ध प्रथमच एकदिवसीय मालिका आणि कसोटी मालिका दोन्ही हातातून गेल्या. इंदूरमध्ये प्रथमच वनडे पराभव पत्करावा लागला, तर न्यूझीलंडविरुद्ध निर्णायक एकदिवसीय सामनाही प्रथमच गमवावा लागला. आयर्लंडसारख्या तुलनेने नवख्या प्रतिस्पर्ध्याकडूनही भारताला प्रथमच आंतरराष्ट्रीय पराभव स्वीकारावा लागला. दक्षिण आफ्रिकेने भारताविरुद्ध प्रथमच ३०० पेक्षा अधिक धावांचा यशस्वी पाठलाग केला. मायदेशात २०० धावांपेक्षा कमी लक्ष्य गाठण्यात भारत अपयशी ठरला आणि घरच्या मैदानावर प्रथमच ५० धावांच्या आत संपूर्ण संघ गारद झाला. एकेकाळी अभेद्य वाटणारे घरचे मैदान विरोधकांसाठी विजयाची शिकारभूमी बनू लागले.
इतकेच नव्हे, सलग दोन कॅलेंडर वर्षांत भारताला मायदेशात कसोटी मालिकेत व्हाईटवॉशचा धक्का बसला. जागतिक कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत प्रथमच स्थान मिळवता आले नाही. एका कसोटीत पाच शतके झळकवूनही पराभव स्वीकारण्याची वेळ आली, तर टी-२० क्रिकेटमध्ये १२५ धावांनी झालेला सर्वात मोठा पराभवही याच काळात नोंदला गेला. तीन सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेत तब्बल ३० गडी गमावण्याचा अवांछित विक्रमही भारताच्या नावावर जमा झाला. हे आकडे केवळ सांख्यिकी नाहीत; ते फलंदाजीतील सातत्याचा अभाव, गोलंदाजीतील धार कमी होणे आणि दबावाच्या क्षणी कोसळणारी मानसिकता यांची साक्ष देतात.
मात्र प्रत्येक पराभवाचा अर्थ अपयशाचा कायमचा शिक्का असा नसतो. क्रिकेटचा इतिहास सांगतो की, मोठे संघ अनेकदा पराभवाच्या राखेतूनच पुन्हा उभे राहिले आहेत. भारताकडे गुणवत्तेची कमतरता नाही; गरज आहे ती स्पष्ट धोरण, योग्य संघनिवड आणि खेळाडूंमध्ये आत्मविश्वास पुन्हा निर्माण करण्याची. प्रशिक्षक बदलून किंवा एखाद्या खेळ