₹२०० आणि ₹५०० च्या भारतीय नोटांना परवानगी; पर्यटक, व्यापारी आणि सीमाभागातील नागरिकांना मोठा दिलासा
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २८ जुलै २०२६ ।। Nepal Indian currency rules : भारत आणि नेपाळ यांचे संबंध केवळ दोन देशांपुरते मर्यादित नाहीत; ते संस्कृती, व्यापार, पर्यटन आणि लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी घट्ट जोडलेले आहेत. अशा परिस्थितीत चलन व्यवहारांवरील निर्बंध हा अनेक वर्षांपासून दोन्ही देशांतील प्रवासी आणि व्यापाऱ्यांसाठी डोकेदुखीचा विषय ठरला होता. आता नेपाळने २०१६ च्या नोटाबंदीनंतर लागू असलेला महत्त्वाचा निर्बंध शिथिल करत भारतीय आणि नेपाळी नागरिकांना ₹२०० आणि नव्या डिझाइनच्या ₹५०० च्या भारतीय नोटा बाळगण्यास आणि ने-आण करण्यास परवानगी दिली आहे. मात्र ही परवानगी प्रति व्यक्ती ₹२५,००० पर्यंतच मर्यादित राहणार आहे. नेपाळ राष्ट्र बँकेच्या (NRB) या निर्णयामुळे दशकभर चाललेल्या अनिश्चिततेचा शेवट झाला असून, सीमाभागातील व्यापार आणि पर्यटनाला मोठा दिलासा मिळणार असल्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
८ नोव्हेंबर २०१६ रोजी भारतात नोटाबंदी झाल्यानंतर नेपाळने ₹१०० पेक्षा जास्त मूल्याच्या भारतीय नोटांच्या वापरावर बंदी घातली होती. त्यामुळे भारतीय पर्यटक, व्यापारी आणि नेपाळमध्ये ये-जा करणाऱ्या नागरिकांना मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत होता. आता नव्या नियमांनुसार ९ नोव्हेंबर २०१६ नंतर जारी झालेल्या ₹२०० आणि सुधारित डिझाइनच्या ₹५०० च्या नोटा वैध मानल्या जाणार आहेत. मात्र जुन्या ₹५०० आणि ₹१,००० च्या नोटांवरील बंदी कायम राहणार आहे. तसेच भारतीय चलनाची ने-आण भारत आणि नेपाळ या दोन देशांदरम्यानच करता येईल; तिसऱ्या देशामार्गे भारतीय चलन आणण्यास किंवा नेण्यास परवानगी नाही, हे नेपाळ राष्ट्र बँकेने स्पष्ट केले आहे.
या निर्णयाचा सर्वाधिक फायदा सीमाभागातील व्यापारी, धार्मिक पर्यटन करणारे भाविक आणि नेपाळला भेट देणाऱ्या भारतीय पर्यटकांना होणार आहे. यापूर्वी लहान मूल्याच्या नोटांवरच व्यवहार करावे लागत असल्याने अनेकदा रोख पैशांच्या व्यवस्थापनात अडचणी येत होत्या. याशिवाय, नेपाळमध्ये येणाऱ्या प्रवाशांना ५,००० अमेरिकन डॉलर्स किंवा त्याच्या सममूल्य परकीय चलनापर्यंत सीमाशुल्क घोषणा न करता रक्कम आणण्याची मुभा कायम ठेवण्यात आली आहे. त्यापेक्षा जास्त रक्कम असल्यास कस्टम्स विभागाकडे घोषणा करणे बंधनकारक राहील. या नियमांमुळे प्रवाशांना अधिक स्पष्टता मिळणार असून सीमावर्ती व्यवहार अधिक सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे.
नेपाळचा हा निर्णय केवळ चलनासंबंधीचा बदल नाही, तर भारत-नेपाळ आर्थिक आणि लोकसंपर्क संबंध अधिक मजबूत करण्याच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. दोन्ही देशांतील खुली सीमा, वाढते पर्यटन आणि व्यापारी देवाणघेवाण लक्षात घेता व्यवहार सुलभ करणे ही काळाची गरज होती. मात्र प्रवाशांनी ₹२५,००० ची मर्यादा, वैध नोटांचे प्रकार आणि सीमाशुल्क नियम यांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे. नियमांची माहिती असणे हेच सुरक्षित आणि अडचणमुक्त प्रवासाचे सर्वात मोठे भांडवल ठरणार आहे.