३१ जुलै १९८०… सकाळचा रियाज, रात्री अखेरचा श्वास; रफींची अखेरची कहाणी आजही डोळे पाणावते
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३१ जुलै २०२६ ।। काही कलाकार मृत्यूने जात नाहीत; ते काळाच्या पलीकडे जाऊन प्रत्येक पिढीच्या श्वासात जिवंत राहतात. मोहम्मद रफी हे त्यापैकीच एक नाव. त्यांच्या आवाजाने प्रेमाला शब्द दिले, भक्तीला सुर दिले, विरहाला वेदना दिल्या आणि देशभक्तीला जोश दिला. पण नियतीने या स्वरसम्राटासाठी लिहिलेला शेवट अत्यंत वेदनादायी होता. ३१ जुलै १९८० च्या सकाळी नेहमीप्रमाणे रियाज करणारा, भजन गाणारा हा महान गायक काही तासांतच जीवन-मरणाच्या संघर्षात अडकला आणि रात्री दहा वाजून दहा मिनिटांनी भारतीय संगीतविश्वाचा एक सुवर्ण अध्याय कायमचा संपला.
त्या सकाळी रफी यांनी नाश्ता करून संगीतकार कमल घोष यांच्या बंगाली गाण्याची घरीच तालीम केली. प्रकृती ठीक नसल्याने त्यांनी बाहेर जाणे टाळले, पण संगीतापासून मात्र दूर राहिले नाहीत. सरावानंतर छातीत वेदना सुरू झाल्या. सुरुवातीला किरकोळ त्रास समजून दुर्लक्ष करण्यात आले. कौटुंबिक डॉक्टरांनी तपासणी केल्यानंतर हृदयाशी संबंधित गंभीर समस्या असल्याचे स्पष्ट झाले आणि त्यांना तातडीने रुग्णालयात दाखल करण्याचा सल्ला देण्यात आला. रफींनी अॅम्ब्युलन्सऐवजी स्वतः कारने जाण्याचा आग्रह धरला. घरातून ते स्वतः चालत कारपर्यंत गेले, पण हा प्रवास त्यांच्या आयुष्यातील शेवटचा ठरला.
माहिमच्या नॅशनल हॉस्पिटलमध्ये आवश्यक हृदयविकार उपचारांची सुविधा उपलब्ध नसल्याने त्यांना तातडीने बॉम्बे हॉस्पिटलमध्ये हलवण्यात आले. या प्रवासात त्यांना पुन्हा हृदयविकाराचा झटका आला. बॉम्बे हॉस्पिटलमध्ये पेसमेकर बसविण्याचा प्रयत्न झाला; मात्र तांत्रिक अडचणींमुळे उपचारात विलंब झाला. वेळ निसटत गेला आणि रात्री १०.१० वाजता तिसऱ्या तीव्र हृदयविकाराच्या झटक्यानंतर डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केले. भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वात मधुर आवाज कायमचा शांत झाला. वैद्यकीय सुविधांच्या मर्यादा आणि उपचारातील विलंब यांचीही त्या घटनेनंतर मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली.
१ ऑगस्ट १९८० रोजी मुंबईने आपल्या लाडक्या गायकाला अश्रूंनी निरोप दिला. लाखो चाहत्यांच्या उपस्थितीत निघालेल्या अंत्ययात्रेत मुसळधार पाऊसही जणू शोक व्यक्त करत होता, अशी भावना अनेकांनी व्यक्त केली. त्यांच्या निधनाला आज अनेक दशके लोटली, पण “चौदहवीं का चाँद”, “तेरी आँखों के सिवा”, “मन तड़पत हरि दर्शन को आज”, “ये दुनिया ये महफिल” यांसारखी असंख्य अजरामर गाणी आजही तितक्याच प्रेमाने ऐकली जातात. कलाकाराचा देह काळाच्या स्वाधीन होतो, पण त्याची कला अमर राहते. मोहम्मद रफी यांचे जीवन आणि त्यांचा स्वर हे भारतीय संगीतविश्वाचे असेच चिरंतन वैभव आहे.