शॅम्पू, पामतेल आणि रसायनांनी बनवत होते कृत्रिम दूध; राज्यभर पुरवठ्याचा संशय
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ११ ऑगस्ट २०२६ ।। दूध म्हणजे घरातील लेकरांपासून वृद्धांपर्यंत प्रत्येकाच्या ताटातील विश्वास. पण हाच विश्वास पैशाच्या हव्यासापोटी अक्षरशः रसायनांच्या बादलीत बुडवला जात असल्याचे मंचरमधील कारवाईने उघड केले आहे. अन्न व औषध प्रशासन आणि पुणे ग्रामीण पोलिसांच्या तपासात कृत्रिम दूध तयार करणाऱ्या रॅकेटचे धक्कादायक धागेदोरे समोर आले असून, अटक आरोपींची संख्या आता २४ वर पोहोचली आहे. प्राथमिक तपासानुसार २०२४ पासून या भेसळयुक्त दुधाचा पुरवठा सुरू असल्याचा संशय असून अहिल्यानगर, सांगली, जालना आणि पुणे ग्रामीणसह अन्य भागांतही हे दूध पोहोचल्याचे तपासात पुढे आले आहे. यापूर्वीच्या कारवाईत २६ जणांविरुद्ध गुन्हा दाखल करून १३ जणांना अटक करण्यात आली होती. तपास जसजसा पुढे सरकतोय, तसतसे हे प्रकरण एखाद्या डेअरीपुरते मर्यादित नसून मोठ्या पुरवठा साखळीचे असल्याचे चित्र स्पष्ट होत आहे.
या बनावट दुधाचा फॉर्म्युला ऐकला तरी माणसाच्या अंगावर काटा यावा. तपासात व्हे पावडर, पामतेल, इमल्सिफायर, शॅम्पूसदृश पदार्थ आणि विविध रसायनांचा वापर करून मिश्रण तयार केले जात असल्याचे समोर आले आहे. या मिश्रणाचा वापर दूधासारखा दिसणारा पदार्थ तयार करण्यासाठी केला जात असल्याचा पोलिसांचा दावा आहे. आधीच्या छाप्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर भेसळयुक्त साहित्य आणि संशयित दूध जप्त करण्यात आले होते. काही अहवालांनुसार एक हजार लिटर दुधामध्ये सुमारे ५०० लिटर रासायनिक मिश्रण मिसळले जात असल्याची प्राथमिक माहितीही समोर आली होती. म्हणजे एका लिटरच्या बाटलीत ग्राहक दूध घेतोय की रसायनांचा सौदा, हा प्रश्न आता गंभीर झाला आहे. नफा कमावण्यासाठी माणसाच्या आरोग्याशी खेळ करणाऱ्यांना कायद्याचा धाक नसेल, तर समाजाने अशा भेसळखोरांना ओळखण्याची आणि प्रशासनाने त्यांच्यावर कठोर कारवाई करण्याची वेळ आली आहे.
या प्रकरणाची व्याप्ती वाढण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे भेसळयुक्त दूध एका ठिकाणी तयार करून विविध जिल्ह्यांमध्ये पोहोचवले जात असल्याचा संशय. पुणे ग्रामीण पोलिस आणि FDAच्या संयुक्त कारवाईत मंचरसह राज्यातील अनेक ठिकाणी तपास आणि छापेमारी करण्यात आली होती. तपासात कृत्रिम दूध तयार करण्यासाठी लागणाऱ्या साहित्याचा पुरवठा, निर्मिती, वाहतूक आणि विक्री यांची साखळी शोधण्याचे काम सुरू आहे. त्यामुळे आता केवळ दूध तयार करणाऱ्यांवर कारवाई करून प्रश्न सुटणार नाही; या दुधाला बाजारपेठ उपलब्ध करून देणारे, त्याची वाहतूक करणारे आणि त्यामागे आर्थिक व्यवहार करणारे कोण आहेत, हे शोधणे महत्त्वाचे आहे. कारण भेसळखोराची ताकद त्याच्या कारखान्यात नसते; ती त्याच्या बाजारपेठेत असते. ग्राहकांनीही संशयास्पद कमी किमतीचे दूध, दुग्धजन्य पदार्थ किंवा अनोळखी ब्रँडबाबत सावध राहणे गरजेचे आहे.
दरम्यान, जप्त केलेल्या पदार्थांचे नमुने तपासणीसाठी प्रयोगशाळेत पाठवण्यात आले असून तपासातून पुढे येणाऱ्या पुराव्यांवरच अंतिम निष्कर्ष स्पष्ट होतील. त्यामुळे प्रत्येक रसायन किंवा घटक थेट ‘विष’ असल्याचा निष्कर्ष काढण्यापेक्षा, काय वापरले गेले, किती प्रमाणात वापरले गेले आणि त्याचा आरोग्यावर काय परिणाम होऊ शकतो, हे प्रयोगशाळेच्या अहवालातून स्पष्ट होणे महत्त्वाचे आहे. मात्र प्राथमिक तपासानेच ग्राहकांच्या विश्वासाला मोठा धक्का दिला आहे. दूध पवित्र मानणाऱ्या समाजात त्यात शॅम्पूसदृश पदार्थ आणि रसायने मिसळून पैसा कमावण्याचा प्रकार हा केवळ कायद्याचा भंग नाही; तो ग्राहकांच्या विश्वासावरचा हल्ला आहे. आता २४ अटक झाली असली तरी खरी परीक्षा पुढे आहे—या रॅकेटची मुळे कुठपर्यंत आहेत आणि भेसळीचा हा विषारी प्रवास नेमका कुठे-कुठे पोहोचला आहे, याचा पूर्ण छडा लागतो का?