पेट्रोल, दूध, सोने ते सायकल; ८० वर्षांत सामान्यांच्या खिशावर किती वाढला भार?
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १६ ऑगस्ट २०२६ ।। स्वातंत्र्याच्या पहाटे भारताने नवे भविष्य पाहिले, तेव्हा अनेक वस्तूंचे दर आजच्या पिढीला एखाद्या गोष्टीसारखे वाटतील. १९४७ मध्ये पेट्रोल साधारण २५ ते २७ पैसे लिटर, दूध सुमारे १२ पैसे लिटर आणि दहा ग्रॅम सोने ८८.६२ रुपयांच्या आसपास होते. आज पेट्रोलसाठी शंभर रुपयांपेक्षा अधिक, दुधासाठी साठ रुपयांच्या आसपास आणि सोन्यासाठी दीड लाखांच्या पुढे रक्कम मोजावी लागते. म्हणजे स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा वस्तू स्वस्त होत्या आणि आज महागाईने सामान्यांच्या खिशाला अक्षरशः चिमटा काढला आहे. मात्र, या किमतींची थेट तुलना करताना त्या काळातील उत्पन्न आणि आजची कमाई यातील प्रचंड फरकही लक्षात घ्यावा लागतो.
पेट्रोलच्या दराची गोष्ट तर अधिकच धक्कादायक आहे. १९४७ मध्ये एका लिटर पेट्रोलसाठी अवघे काही पैसे मोजावे लागत होते. आज मुंबईसारख्या शहरात त्याच पेट्रोलसाठी शंभर रुपयांपेक्षा अधिक खर्च करावा लागतो. दूधही त्याला अपवाद नाही. स्वातंत्र्याच्या काळात लिटरभर दुधाची किंमत काही पैसे होती; आज त्यासाठी साठ रुपयांच्या आसपास रक्कम जाते. अर्थात, जुन्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये पेट्रोल आणि दुधाच्या दरांबाबत काही फरक आढळतो. त्यामुळे हे आकडे अंदाजे मानणे अधिक योग्य ठरते.
सोन्याने मात्र महागाईचा सगळा हिशेबच बदलला. १९४७ मध्ये दहा ग्रॅम सोन्याची किंमत सुमारे ८८.६२ रुपये होती. पुढील दशकांत रुपयाचे मूल्य, महागाई, जागतिक बाजारपेठ, डॉलर, व्याजदर आणि आयात शुल्क यांसारख्या घटकांमुळे सोन्याचा भाव सातत्याने वाढत गेला. आज दहा ग्रॅम सोन्याची किंमत दीड लाखांच्या आसपास पोहोचल्याने आठ दशकांचा हा प्रवास अक्षरशः थक्क करणारा आहे. मात्र, सोन्याच्या वाढलेल्या भावाला सरळ गुंतवणुकीचा नफा समजणेही तितकेच चुकीचे ठरेल.
तांदूळ, बटाटा आणि सायकलही स्वस्ताईची साक्ष देतात. १९४७ मध्ये तांदळाचा किलोचा दर साधारण १२ पैसे, बटाटा सुमारे २५ पैसे आणि सामान्य सायकल जवळपास २० रुपयांना मिळत असल्याच्या नोंदी आहेत. आज मात्र उत्पादन खर्च, मजुरी, वाहतूक, कर आणि बदललेली मागणी यामुळे किमती अनेक पटींनी वाढल्या आहेत. त्यामुळे १९४७ मधील एक रुपया आज किती झाला, हा प्रश्न केवळ किमतींच्या गुणाकाराने सुटत नाही. खरा फरक समजून घ्यायचा असेल तर त्या काळातील उत्पन्न, खरेदीशक्ती आणि आजची जीवनशैली यांचीही तुलना करावी लागेल. आठ दशकांचा हा प्रवास सांगतो एकच—देशाची अर्थव्यवस्था मोठी झाली, पण महागाईने सामान्यांच्या बजेटची परीक्षाही तितकीच कठीण केली.