८० टक्क्यांहून अधिक जहाजे ओमानच्या मार्गावर; अमेरिकन नौदलाच्या उपस्थितीने समीकरण बदलले
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २० ऑगस्ट २०२६ ।। होर्मुझ सामुद्रधुनीवर कोणाचे वर्चस्व, हा प्रश्न आता केवळ इराण-अमेरिकेच्या वक्तव्यांपुरता राहिलेला नाही; जहाजे कुठून जात आहेत, यानेच खरे उत्तर देण्यास सुरुवात केली आहे. Kplerच्या जहाजवाहतूक आकडेवारीनुसार, मागील दोन आठवड्यांत होर्मुझमधून जाणाऱ्या ८० टक्क्यांहून अधिक जहाजांनी ओमानच्या बाजूचा सागरी मार्ग पसंत केला आहे. हा बदल लक्षणीय आहे, कारण काही आठवड्यांपूर्वी या मार्गावर जवळपास वाहतूक नव्हती. संयुक्त राष्ट्रांच्या मान्यतेचा हा मार्ग इराणला पसंत नसला, तरी युद्धजन्य परिस्थितीत व्यापारी जहाजे आता जोखीम कमी करण्यासाठी तिकडे वळत आहेत. त्यामुळे ‘सामुद्रधुनी आमच्या ताब्यात’ असे सांगणे सोपे असले, तरी समुद्रातील जहाजे त्या दाव्याला कितपत मानतात, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न ठरला आहे.
या बदलामागे अमेरिकन नौदलाची उपस्थितीही महत्त्वाची मानली जात आहे. जहाजमालकांसाठी समुद्रातील प्रत्येक मैल म्हणजे विमा, इंधन, वेळ आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे सुरक्षेचे गणित. इराणकडून हल्ल्याचा धोका असतानाही अनेक जहाजे ओमानच्या बाजूचा मार्ग वापरत असल्याने तेथील सुरक्षा कवचावर त्यांचा काही प्रमाणात विश्वास असल्याचे दिसते. परिणामी इराणला जहाजांच्या मार्गावर पूर्वीसारखा प्रभाव टाकणे कठीण होत आहे. याचाच आर्थिक फटका म्हणजे ट्रांझिट फी किंवा टोल वसुलीचा प्रयत्नही अडचणीत येतो. जहाजे तुमच्या पसंतीचा रस्ता सोडून दुसऱ्या बाजूने गेली, तर टोल नाक्यावर उभे राहून पैसे मागण्यात काय अर्थ? युद्धाच्या भाषेपेक्षा समुद्री व्यापाराचे हे वास्तव अधिक बोलके आहे.
मात्र याचा अर्थ इराणने होर्मुझवरील सर्व नियंत्रण गमावले, असा निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल. होर्मुझमधून होणारी वाहतूक अजूनही मोठ्या प्रमाणात कमी आहे आणि काही जहाजे इराणच्या मार्गांचाही वापर करत आहेत. त्यातच अनेक तेलवाहू जहाजांनी ट्रान्सपाँडर बंद केल्याने ‘डार्क ट्रॅफिक’ वाढला आहे. परिणामी उपग्रह आणि इतर तंत्रज्ञानाच्या मदतीने जहाजांचा मागोवा घेता येत असला, तरी प्रत्यक्ष वाहतुकीचे अचूक प्रमाण मोजणे कठीण होते. दुसरीकडे आखाती देशही जोखीम कमी करण्यासाठी मोठ्या टँकरचा वापर, समुद्रात जहाज-ते-जहाज तेल हस्तांतरण आणि ओमानच्या किनाऱ्याजवळील पर्यायी व्यवस्थांचा आधार घेत आहेत. चीनच्या काही सरकारी शिपिंग कंपन्यांनीही होर्मुझ आणि बाब-अल-मंदेबमधून थेट वाहतूक टाळून पर्यायी मार्ग स्वीकारल्याचे Reutersने वृत्त दिले आहे.
आणि या सगळ्यावर अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी राजकीय बारूद टाकले आहे. १८ ऑगस्टला त्यांनी होर्मुझ सामुद्रधुनीला ‘नवीन अमेरिकन प्रदेश’ म्हणून दाखवणारा नकाशा सोशल मीडियावर प्रसिद्ध केला. हा नकाशा म्हणजे कायदेशीर ताबा नव्हे; तो अमेरिकेच्या वाढत्या दाव्याचे राजकीय प्रतीक आहे. त्यामुळे सध्या चित्र असे आहे—इराणकडे अजूनही हल्ला करण्याची आणि वाहतुकीला धोका निर्माण करण्याची क्षमता आहे, अमेरिका लष्करी दबाव वाढवत आहे आणि व्यापारी जहाजे स्वतःचा सुरक्षित मार्ग शोधत आहेत. होर्मुझची खरी लढाई बंदुकींपेक्षा आता कोणाच्या मार्गाने जहाजे चालतात, यावरही ठरणार आहे. आणि समुद्राने जर इराणच्या ताब्याला नकार द्यायला सुरुवात केली असेल, तर तेहरानसाठी ही केवळ प्रतिष्ठेची नव्हे, तर तेलाच्या पैशांचीही मोठी धोक्याची घंटा आहे.