१ जानेवारी २०२७पासून अल्फा-न्यूमेरिक कोडचा मुद्दा महत्त्वाचा; मात्र सर्व बँकांसाठी एकसारखा नियम असल्याचा दावा तपासणे गरजेचे
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २४ ऑगस्ट २०२६ ।। बँकेत पैसे ठेवले म्हणून ते सुरक्षित झाले, अशी समजूत करून घेणाऱ्या ग्राहकांनी आता चेकबुककडेही डोळसपणे पाहण्याची वेळ आली आहे. १ जानेवारी २०२७पासून चेकबुकवर अल्फा-न्यूमेरिक कोडशी संबंधित नवी व्यवस्था लागू होणार असल्याची माहिती समोर आली आहे. त्यामुळे जुनी चेकबुक वापरणाऱ्या ग्राहकांनी आपली चेक पाने तपासून पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. अलीकडील वृत्तांनुसार काही बँकांनी ३१ डिसेंबर २०२६पूर्वी नवीन चेकबुक घेण्याचा सल्ला दिला आहे. विशेष म्हणजे बँक ऑफ इंडियाने ५० हजार रुपये किंवा त्यापेक्षा जास्त रकमेच्या अशा चेकबाबत स्वतंत्र सूचना दिल्याचे वृत्त आहे.
मात्र इथेच ग्राहकांनी सावध राहणे आवश्यक आहे. ‘RBI ने देशातील सर्व बँकांसाठी १ जानेवारीपासून प्रत्येक जुन्या चेकबुकला सरसकट अमान्य केले’, असा थेट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. RBIच्या उपलब्ध अधिकृत कागदपत्रांमध्ये चेकबुक, MICR आणि चेक सुरक्षेबाबत विविध नियम आहेत; तर बँक ऑफ इंडियाच्या अधिकृत धोरणात अल्फा-न्यूमेरिक कोड हा चेकवरील सुरक्षा फीचर म्हणून २०२२पासून वापरात असल्याचे स्पष्ट केले आहे. म्हणजेच ग्राहकांनी सोशल मीडियावरील अफवांपेक्षा आपल्या बँकेची अधिकृत सूचना तपासणे हाच सुरक्षित मार्ग आहे.
अल्फा-न्यूमेरिक कोड म्हणजे अक्षरे आणि अंक यांचे मिश्रण असलेली ओळख प्रणाली. चेकची ओळख पटवणे, बनावट चेक किंवा फेरफार रोखणे आणि बँकेच्या अंतर्गत पडताळणी प्रक्रियेला अधिक सुरक्षित करणे हा त्यामागचा उद्देश आहे. बँक ऑफ इंडियाच्या धोरणानुसार या कोडचे नवीन सिरीज चेकमध्ये प्रमाणीकरण केले जाते आणि जुन्या चेकबुकऐवजी नवीन सिरीज वापरण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. दुसरीकडे, चेक फसवणूक रोखण्यासाठी Positive Pay Systemसारख्या यंत्रणाही बँकिंग क्षेत्रात वापरल्या जात आहेत. त्यामुळे हा बदल केवळ कागदाचा नसून व्यवहाराच्या सुरक्षेशी जोडलेला आहे.
ग्राहकांनी आता काय करायचे? प्रथम आपल्या चेकबुकवरील अल्फा-न्यूमेरिक कोड आहे का, हे तपासा. मोठ्या रकमेचा चेक देणार असाल तर आपल्या बँकेकडून त्या चेकबुकची वैधता आणि नवीन चेकबुकची आवश्यकता स्पष्टपणे जाणून घ्या. गरज असल्यास नेटबँकिंग, मोबाईल बँकिंग किंवा शाखेतून नवीन चेकबुक मागवा. कारण चेकच्या बाबतीत ‘उद्या पाहू’ हा निष्काळजीपणा महागात पडू शकतो. डिजिटल व्यवहारांच्या युगात चेक अजून जिवंत आहे; पण त्याची सुरक्षा आता ग्राहकाच्या सावधपणावरही अवलंबून आहे. नियम बदलण्यापेक्षा नियम समजून न घेणे, हेच ग्राहकासाठी खरे संकट आहे.