फीचर फोनवरूनही पैसे पाठवा, बिल भरा; UPI 123Pay ठरते डिजिटल जगातील मोठा आधार
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ५ सप्टेंबर २०२६ ।। स्मार्टफोन हातात नाही, इंटरनेटचा पत्ता नाही आणि तरीही डिजिटल पेमेंट करायचे आहे? मग ‘ऑनलाइन पेमेंट म्हणजे स्मार्टफोन आणि इंटरनेट’ हा समज आता जुनाट झाला. RBI आणि NPCIने मार्च २०२२मध्ये सुरू केलेली UPI 123Pay सेवा साध्या फीचर फोनवरूनही UPI व्यवहार करण्याची सुविधा देते. म्हणजे बटणांचा फोन असला तरी पैसे पाठवणे, व्यापाऱ्याला पेमेंट करणे, युटिलिटी बिल भरणे, मोबाइल रिचार्ज किंवा इतर व्यवहार करता येतात. इंटरनेट नसलेल्या किंवा कमकुवत कनेक्टिव्हिटी असलेल्या भागातील नागरिकांसाठी ही सुविधा विशेष महत्त्वाची ठरते.
UPI 123Payची खरी गंमत म्हणजे व्यवहारासाठी स्मार्टफोनचा हट्ट नाही. सेवेत फोन नेटवर्कवर आधारित IVR, मिस्ड-कॉल, SIM/STK आणि ध्वनी-आधारित अशा पद्धतींचा वापर करता येतो. IVRमध्ये ठरावीक क्रमांकावर कॉल करून मशीनकडून दिलेल्या सूचनांचे पालन करायचे. मिस्ड-कॉल आधारित सुविधेत पुढील प्रक्रियेद्वारे रक्कम आणि आवश्यक तपशील देऊन UPI PINच्या मदतीने व्यवहार पूर्ण करता येतो. काही फीचर फोनसाठी SIMमध्ये उपलब्ध STK सुविधाही वापरता येते. म्हणजे ‘अॅप डाउनलोड करा, अपडेट करा, नेटवर्क शोधा’ या डिजिटल कसरतीशिवायही व्यवहाराचा मार्ग उपलब्ध आहे.
या सुविधेत केवळ एखाद्याला पैसे पाठवण्यापुरतीच मर्यादा नाही. NPCIच्या माहितीनुसार P2P, P2M, युटिलिटी बिल, मोबाइल रिचार्ज, कर्ज परतफेड आणि FASTag रिचार्ज यांसारख्या व्यवहारांसाठीही UPI 123Payचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र फीचर फोनवरून व्यवहार करताना ग्राहकाने बँकेशी संबंधित नोंदणी आणि उपलब्ध सेवा-चॅनेलच्या अटी पूर्ण केलेल्या असणे आवश्यक आहे. UPI PIN हा व्यवहारातील महत्त्वाचा सुरक्षा टप्पा आहे. त्यामुळे ‘इंटरनेट लागत नाही’ याचा अर्थ ‘सुरक्षेची गरज नाही’ असा अजिबात नाही. उलट PIN कोणालाही सांगणे म्हणजे स्वतःच्या पैशांना कुलूप लावून चावी दुसऱ्याच्या हातात देण्यासारखे आहे.
UPI 123Payचा मोठा फायदा म्हणजे डिजिटल अर्थव्यवस्थेची दारे स्मार्टफोन नसलेल्या नागरिकांसाठीही उघडणे. ग्रामीण भाग, कमी इंटरनेट उपलब्धता असलेले प्रदेश आणि साधा फोन वापरणाऱ्या नागरिकांसाठी ही सेवा डिजिटल व्यवहारांचा अडसर कमी करते. NPCIच्या मते, या सेवेचा उद्देश डिजिटल पेमेंटमध्ये वंचित राहिलेल्या वर्गाला मुख्य प्रवाहात आणणे हा आहे. त्यामुळे UPIचा खरा विस्तार केवळ शहरातील महागड्या स्मार्टफोनमध्ये नाही; गावातील साध्या बटणाच्या फोनपर्यंत पोहोचण्यात आहे. तंत्रज्ञान मोठे झाले म्हणून माणूस त्याच्या मागे धावायचा नसतो; तंत्रज्ञानाने माणसापर्यंत पोहोचणे, हीच खरी डिजिटल क्रांती आहे.